امام مهدى در حديث ثقلين/ مؤلف جمعى از نويسندگان.

160 ص.     6000 ريالISBN 964-7428-08-1:

فهرست‏نويسى بر اساس اطلاعات فيپا.

8الف702ث/145BP 462/297

عنوان صفحه

    پيشگفتار:···8

    متن الفاظ حديث ثقلين···26

    1. اظهار نظر مسلم بن حجاج···36

    3. نظر حاكم···38

    1. شرح علامه مناوى···48

    1. اهميت قرآن و عترت···100

1. مهدى، فردى از عترت···132

2. مهدى، فردى از اهل بيت···134

آ. قرآن و آينده انسان···140

«از قصائد علامه عجيلى، عبقات الانوار، ج 1، ص 771»

براى شناخت اسلام و درك اصول و فروع آن دو منبع اصلى و اساسى وجود دارد، نخست كلام خدا قرآن، كه قانون اساسى اسلام است. و ديگرى سنت و حديث، كه شارح و مفسر و مبين قرآن مى‏باشد. اين دو منبع اصلى دريافت مبانى اسلام است.

1. ابن تيميه: علم الحديث (تحقيق و تعليق موسى محمدعلى، چاپ دوم)، عالم الكتب، 1405 ه. ص 9-8.

«وَ ما يَنْطِق عن الهَوى، إنْ هو اِلاّ وَحىٌ يُوحى».² (پيامبر) از روى هوا (بيهوده و براساس هواى نفس و گرايشهاى نادرست و غير الهى) سخن نمى‏گويد، گفتار او همان چيزى است كه به او وحى شده است.

«مَنْ يُطع الرَّسولَ فَقَدْ اَطاعَ اللّه‏».³ هر كه از رسول پيروى كند، همانا از خداوند اطاعت كرده است.

«وَ اِنْ تُطيعوه تَهْتَدوا».⁴ اگر از پيامبر اطاعت كنيد، هدايت مى‏شويد، و راه درست را مى‏يابيد.

«فَلْيَحْذَرِ الّذين يُخالفون عن أمره اَنْ تُصْيبَهم فتنةٌ او تُصيبَهُم عذابٌ أليم».⁵ كسانى كه دستور و راهنمايى‏هاى پيامبر را بر نمى‏تابند، و با آنچه آن حضرت مى‏گويد و مى‏خواهد، مخالفت مى‏كنند، بترسند از اين كه ممكن است آنان را فتنه‏اى يا عذاب دردناكى فرا گيرد.

1. همان.

2. نجم (53) : 4-3.

3. نساء (4) : 80.

4. نور (24) : 54.

5. نور (24) : 63.

1. علم الحديث ، ص 12.

2. همان، ص 24.

4. علم الحديث ، ص 81.

در نگاه ديگر، حديث به خبر واحد و خبر متواتر تقسيم مى‏شود. متواتر آنست كه گروهى آن را نقل كنند، و تعداد آنها به اندازه‏اى باشد كه بطور عادى اتفاق آنها بر كذب محال گردد. انگيزه‏هاى نقل خبر دروغ از آنان نفى شود، و در آنچه خبر مى‏دهند پوشيده گويى و شبهه روا نباشد. چنين خبرى موجب علم است، و انسان به صدق آن يقين مى‏يابد.¹ خبر واحد آنست كه به حد تواتر نرسد، و علم قطعى به صدور آن پديد نيايد.²

1. خطيب بغدادى: الكفاية فى علم الرواية، دارالكتب العلمى، 1409 ه، ص 16.

2. همان.

3. علم الحديث، صص 16-115.

5. همان، ص 116.

1ـ حديث ثقلين از احاديث متواتر است، و در صدور آن از پيامبر نمى‏توان ترديد داشت.¹ اين حديث را 34 نفر از اصحاب به طرق گوناگون روايت كرده‏اند. و به مناسبتهاى مختلف پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم آن را يادآور شده است.^{2 3} تعداد محدثان بزرگ اهل سنت كه اين حديث را نقل كرده‏اند، از سده دوم هجرى تا قرن چهاردهم هجرى به 187 تن مى‏رسد.⁴ بعضى از بزرگان مانند حافظ محمد بن طاهر مقدسى (ابن قيسرانى)، متوفاى سال 507 هجرى در اين زمينه رساله‏اى مستقل نگاشته است.^{5 6}

1. ميرسيدحامد حسين موسوى: عبقات الأنوار، ج 2-1 چاپ دوم، مؤسسه نشر نفائس مخطوطات (چاپ حبل المتين)، 1380 ه ، صص 7 و 82-575.

2. همان، ج 4-3، ص 11-10

4. همان، ج 2-1، صص 15-9.

5. همان، صص 62 - 361 و نيز ج 6-5، صص 45-12.

7. رجوع كنيد به متن كتاب، بحث جايگاه سندى.

8. اسنى المطالب، ص 22 .

«فكثير من متون الصحيحين متواترُ اللفظ عند أهل العلم با الحديث و ان لم يَعرف غيرُ هم أنه متواتر، و لهذا اَكْثر متون الصحيحين مما يَعلم علماءُ الحديث علما قطعيا انّ النبىّ صلي الله عليه و آله وسلم قاله.».¹ بسيارى از احاديثى كه در صحيح بخارى و مسلم آمده است ، نزد عالمان حديث متواتر لفظى است ، هر چند ديگران آنها را متواتر ندانند. و از اين رو عالمان حديث يقين دارند كه بيشتر روايات اين دو كتاب از پيامبر صادر شده است.

«انّ ماروياه او أحدهما فهو مقطوعٌ بصحّته ، والعلمُ القطعى حاصل فيه،...».² آنچه را بخارى و مسلم و يا يكى از اين دو روايت كند، صحت آن قطعى است. و علم قطعى به صحت آن حاصل مى‏شود.

1. علم الحديث ، صص 4-103.

2. محمد ابوريّه:اضواء على السنة المحمديه أو دفاع عن‏الحديث، چاپ پنجم، مؤسسه اعلمى، ص 278.

«هما أصحّ الكُتُب بعدَ القرآن بِاِجماع مَن يُعَتّد به».¹ اجماع استوارى وجود دارد كه (صحيح بخارى و مسلم ) صحيح‏ترين كتابها بعد از قرآن است.

«ما تَحْت أديم السماء أَصَحّ مِن كتاب مسلم فى علم الحديث».² در زير آسمان صحيح تر از كتاب مسلم در علم حديث، پديد نيامده است.

«أوردتُ فى هذا الكتاب ما صحّ و أَجمَعَ عليه العُلماء».³ آنچه را صحيح است و علما بر آن اجماع دارند، در اين كتاب گرد آوردم.

ابن تيميّه مى‏نگارد: «و خبرُ الواحد المتلقّى بالقبول يُوجب العلمَ عند جُمهورِالعلما، مِن اَصحاب أبى حنيفه و مالك و الشافعى و احمد، و هو قولُ اكثر اصحاب الاشعرى كالاسفرائينى و ابن فورك ،...».⁴ خبر واحدى كه مقبول دانسته مى‏شود، نزد جمهور عالمان موجب علم است. كسانى مانند اصحاب ابوحنيفه، مالك، شافعى، و احمد آن را علم آور مى‏دانند. نظر بيشتر اصحاب اشعرى مانند: اسفرائينى و ابن فورك نيز همين است.

1. عبقات الأنوار ، ج 6-5 ، ص 869 (به نقل از صوا عق المحرقة).

2. همان ج 2-1 ، ص 156 ، 159 ، 163.

3. همان ، ص 163.

4. علم‏الحديث، ص 104.

6ـ همچنين مى‏توان ادعا كرد كه الفاظ اساسى حديث ثقلين در قرآن به كار رفته است و مضمون آن از كتاب الهى استفاده مى‏شود⁴ و نيز اگر كسى اين حديث را از احاديث «حوض» به حساب آورد، ادعاى گزافى نكرده است. زيرا در برخى از نقلها در آغاز آن وصف حوض آمده است. و در بسيارى از آنها جمله «وَ لَنْ يَفْتَرقا حتى يَرِدا عَلَىّ الحوض»⁵ وجود دارد. روشن است كه احاديث حوض، نزد عالمان حديث، تواتر لفظى⁶ و معنوى دارد⁷، و حتى كسانى كه خبر متواتر را در سنت نفى كرده‏اند، احاديث حوض را مستثنا دانسته‏اند.⁸ اين

1. همان: ص 101.

2. همان.

3. ابوعيسى ترمذى: صحيح، ج 2، ص 308.

4. واژه «ثقلان» ، «استمسك» ، «اهل البيت» ، «كوثر» ، جمله «واعتصموا بحبل الله» و... در قرآن آمده است، و مضمون گويايى درباره اين حديث دارد. در متن كتاب اين ويژگيها بيشتر روشن مى‏شود.

5. ابن حجر هيتمى: صواعق المحرقه ، چاپ مكتبة قاهره، دارالطباعة محمديه، ص 75 .

6. اضواء على السنة المحمديه ، ص 280.

8. همان ، ص 119.

«و أنّى قد تركتُ فيكم ما لَن تَضِلّوا بعده اِن اعْتَصَمْتُم به ، كتاب الله ، و أنتم مَسئولون عنّى فما أنتم قائلون».¹ همانا من در ميان شما چيزى را بر جاى مى‏گذارم ، كه اگر به آن چنگ زنيد، هرگز گمراه نشويد. و آن كتاب خدا (قرآن) است. و شما درباره من (و آنچه بر جاى نهاده‏ام) بازپرسى مى‏شويد، پس چه خواهيد گفت (اگر نسبت به من و قرآن كوتاهى كرده باشيد)؟

پيامبر در حديث ثقلين و احاديث فراوان ديگر²، قرآن را مانند ريسمانى معرفى كرده است، كه رابط بين انسان و خداست. و راه هموار براى حركت به سوى بى‏نهايت و عوالم بى پايان الهى.

1. يوسف بن اسماعيل النبهانى: منتخب الصحيحين من كلام سيد الكونين، انتشارات دارالفكر، 1403ه ، ص 116.

2. رجوع كنيد به: مجمع الزوائد و منبع الفوائد، ج 1 ص 174 و نيز علم الحديث ص35.

«و فى رواية انّ اللطيف اَخْبَرَ نى أَنّهما «لن يفترقا» اى الكتاب و العترة ، أى يستمرّ امتلا زمين «حتى يرد اعَلَىَّ الحوض» أى الكوثر يوم القيامة. زاد فى رواية «كهاتين» و أَشارَ بأَصْبَعَيْهِ ، و فى هذا مع قوله أولاً انّى تاركٌ فيكم، تلويحٌ بل تصريحٌ بأنهما كَتوأمين خَلَّفَهما، وَ وَصّى أمتّهَ بِحُسن مُعاملتهما ، و ايثار حَقَّهما على اَنْفُسِهم و اسْتِمساك بهما فى‏الدين».¹ در روايتى آمده است كه پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم فرمود خداى لطيف مرا خبر داد كه قرآن و عترت همراه همند، و اين تلازم ادامه دارد تا اين كه در حوض كوثر در قيامت بر من وارد آيند. در روايتى اضافه شده كه پيامبر دو انگشت خود را كنار هم نهاد و گفت: مانند اين دو. اين جمله از روايت و نيز صدر آن كه مى‏فرمايد من دو چيز گرانمايه بر جاى مى‏گذارم ، اشاره دارد، بلكه تصريح است به اين كه پيامبر قرآن و عترت را به صورت ملازم با هم ، در ميان امت گذاشته است. و به مردمان سفارش كرده كه با اين دو به نيكى رفتار كنند، و بر خودشان مقدم بدارند ، و در دين به اين دو چنگ زنند.

1. عبدالرؤوف مناوى: فيض القدير، ج 3، انتشارات دارالفكر، 1416ه،ص 19.

«قال الشريف: هذا الخَبَر يفِهم وجودَ مَن يكونُ أهلاً للتمُّسك به من أهل البيت، والعترةِ الطاهرة فى كلِّ زمنٍ الى قيامِ الساعة ، حَتّى يَتَوجَّهَ الحَثُّ المذكور الى التمسك به، كما أن الكتاب كذلك ، فَلِذلك كانوا أمانا لِأهلِ الأِرْض، فااذهَبُوا ذَهَبَ أهلُ الأرض».¹ شريف (سمهودى) گويد: اين خبر (حديث ثقلين) مى‏فهماند كه فردى از اهل بيت و عترت، كه اهليت براى تمسك دارد، تا زمان قيامت، وجود دارد. همان گونه كه قرآن چنين است. در غير اين صورت ، فراخوان پيامبر به تمسك به اهل بيت معناى درست نمى‏يابد. و از اين روست كه اهل بيت براى ساكنان زمين سبب ايمنى و بقايند ، و آن گاه كه از ميان بروند (و فردى از عترت در زمين نماند) اهل زمين نابود مى‏شوند. ابن حجر نيز مى‏نويسد:

«و فى أحاديثِ الحثِّ على التَمَسّك بِأَهلِ البيت اِشارةٌ الى عَدَم انْقِطاع مستأهلٌ منهم لِلتمسّك به الى يَومِ القيامة...».² در احاديثى كه مردمان را بر مى‏انگيزد كه به اهل بيت متمسك شوند. و به دامان عترت چنگ زنند. اشاره است به اين‏كه همواره‏فردى از آنان كه شايستگى براى تمسك دارد، تا روز قيامت‏موجوداست.

اين مضمون را علامه عجيلى³، شهاب الدين دولت آبادى⁴، كمال الدين جهرمى،⁵ نيز بازگو كرده‏اند. و نيز علامه زرقانى⁶، و مولوى حسن زمان⁷ ، سخن نورالدين سمهودى در «جواهر

1. فيض‏القدير، ج 3 ، ص 20.

2. صواعق المحرقه، ص 90.

3. عبقات‏الأنوار ج 4-3 ، ص 67 (به نقل از ذخيرة المآل).

5. همان (به نقل از براهين قاطعه).

7. همان، صص 8-67 (به نقل از قول مستحسن).

و از آن جا كه پيامبر گرامى اسلام صلي الله عليه و آله وسلم اين خبر را مى‏دهد ، و بارها آن را به مناسبتهاى مختلف بازگو مى‏كند، روشن مى‏گردد كه جدائى ناپذيرى قرآن و عترت از حقيقتى استوار حكايت دارد، و واقعيتى است كه هرگز تخلف نمى‏پذيرد. و «كُلُّ علمٍ و كُلّ قولٍ رَدَّ على مُخالِفَةِ النبى صلي الله عليه و آله وسلم ، فهو زَنْدَقَةٌ و شَيْطَنَة»²، هر علم و سخنى كه به مخالفت با گفته پيامبر بينجامد، بى دينى و شيطنت است.

1. همان ، ص 66.

2. عبقات الانوار ، ج 2-1 ، ص 568 (به نقل از هداية السعداء).

از مدت خلافت او ،

حديث ثقلين با فريادى بلند و روشن تمسك به قرآن و عترت را مطرح مى‏سازد و همه را به سوى اين دو فرا مى‏خواند و راه هدايت و رستگارى را در ظلمتهاى زمانه و تجاوزگريهاى انسان ، در پرتو هدايت قرآن و عترت مى‏داند. و فرمان پيامبر است كه خود مى‏گويد: «فاذا أَمَرتُكم بِشَى‏ءٍ فَأتْوا منه ما اسْتَطَعْتُم»¹. هر گاه شمار ا به چيزى فرا خواندم ، تا حدى كه مى‏توانيد آن را انجام دهيد (نهايت تلاش خود را بكار بنديد).

1. منتخب الصحيحين ، ص 223.

بنياد فرهنگى حضرت مهدى موعود (عج)

بخش

حديث ثقلين را حدود 34 نفر از اصحاب نقل كرده‏اند¹ و بزرگان اهل سنت كه اين حديث را در طول قرنها در كتابهاى خود آورده‏اند، به 187 نفر مى‏رسد². اين حديث به وسيله راويان گوناگون، با تغيير اندكى درالفاظ، با كم و زيادهايى بازگو شده است. و مناسبتها و موقعيتهايى كه پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم مسلمانان را به اين حديث توجه داده، مختلف است.³ ابن حجر در كتاب صواعق ، آن را حديث تمسك (به قرآن و عترت) مى‏نامد.⁴

1. عبقات الانوار ، ج 4-3، صص 11-10 و نيز ج 2-1 ، صص 83-575.

2. همان، ج 2-1، صص 824-15.

3. همان ، ص 665 و ج 4-3 ص 11.

4. صواعق المحرقه، ص 75.

5. مسلم بن حجاج نيشابورى، صحيح، ج 5، چاپ اول (تحقيق دكتر موسى و احمد)، مؤسسه عزالدين، 1407 ه ، ص 26.

8. احمد بن حنبل: مسند، ج 4 ص 366 و ج 5 ص 181، ج 3، صص 14 و 17 و 26 و 59، (چاپ دار صادر).

11. ابن بهرام دارمى: سنن، ج 2 ، ص 431 (چاپ دارالفكر).

1. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «اَيّها الناس... فأنّى سائِلُكم حين تَرِدُون عَلَىّ عن الثَّقَلَيْن فَانْظُروا كيف تَخْلِفُونى فيهما ؛ الثِقْلُ الأكبر كتابُ اللّه‏... فاستمسِكوا به لا تَضِلّوا... و عترتى أهل بيتى، فأنّه قَدْ نَبَّأنى اللطيفُ الخَبير انّهما لَنْ يَفْترِقا حتّى

1. ابن اثيرجزرى: جامع الاصول ، ج 1، چاپ اول، 1368 ه ، ص 187.

3. تفسير ابن كثير، ج 9 ص 114.

6. نسائى: الخصائص ، ص 21.

10. ابن سعد: طبقات الكبرى ، ج 2 ، داربيروت ، 1405 ه ، ص 194.

13. جلال الدين سيوطى، الجامع الصغير، ج 1، چاپ اول، دارالفكر، 1401 ه، ص 402.

15. به عنوان نمونه، علامه مناوى اين حديث را كه سيوطى با تغيير اندكى در الفاظ در دو جاى جامع الصغير مى‏آورد، در فيض القدير شرح مى‏دهد. براى آگاهى بيشتر رجوع كنيد به؛ فيض القدير ج 2، ص 217 و ج 3 صص 20-19.

2. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «اَلا يا ايّها الناس... انى تارك فيكم الثقلين ؛ أوّلُهما كتابُ اللّه‏ فيه الهُدى و النور، فخذوا بكتاب اللّه‏ وَ اسْتَمْسَكوا به... و أهلُ بيتى ؛ أُذَكِّر كُم اللّه‏ فى أهلِ بيتى...».² هان! اى مردم (من به زودى فراخوان پروردگارم را اجابت مى‏كنم و به سوى او مى‏شتابم) و در ميان شما دو چيز گرانبها برجاى مى‏گذارم ؛ نخست آن دو، كتاب خداست، كه هدايت و نور در آن است، پس كتاب خدا را برگيريد و به آن متمسّك شويد. و گرانقدر ديگر اهل بيت من است، خدا را بيادتان مى‏آورم درباره اهل بيتم.

3. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم «و أَنَّكم واردونَ علىّ الحوض، عَرْضُه ما بين صَنْعاء الى بُصرى، فيه عددُ الكواكب مِنْ قَدَحانِ الذهب و الفضّة، فَانْظُروا كيفَ تَخْلِفونى فى الثقلين، قيل و ما الثَقَلان يا رسول اللّه‏ قال: الأكبرُ كتابُ اللّه‏ طَرْفُه بيدِاللّه‏ و طرفُه بأيديكم، فَتَمسَّكوا به لَن تَزِلّوا و لن تَضِلّو، و الأصغرُ عترتى. و انّهما لن يَفْترقا حتى يِرِدا علىّ الحوض و سألتُ لهما ذلك ربّى، و لا تُقَدِّموهما فَتَهْلِكوا و لا تُعَلِّمُوهما فانّهما أَعْلَمُ منكم».³ همانا شما در حوض نزد من

1. حلية الأولياء، ج 1، ص 355.

2. صحيح مسلم، ج 5، ص 26.

3. صواعق المحرقه، ص 75 و نيز مجمع الزوائد، ج 9، صص 63-162.

4. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «أنِّى خَلَفّتُ فيكم اِثْنَتَيْن، لَن تَضِلّوا بَعْدَهما أبدا ؛ كتابَ اللّه‏ و نَسَبى، و لن يفترقا حتى يردا عَلَىَّ الحَوْضَ».¹ در ميان شما دو چيز بر جاى مى‏گذارم، كه پس از آن دو هرگز گمراه نشويد؛ كتاب خدا و نَسَبَم، اين دو از هم جدا نشوند، تا در حوض نزد من آيند.

5. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «انّى تاركٌ فيكم خَليفَتَيْن: كتابَ اللّه‏... و عترتى اهل بيتى؛ و أنهما لن يفترقا حتى يَرِدا علىّ الحَوْضَ».² من مى‏روم و در ميانتان دو

1. مجمع الزوائد ج 9، ص 9 و صص 166. و نيز نورالدين هيثمى. كشف الاستار ج 3، (تحقيق حبيب الرحمن اعظمى)، چاپ اول، مؤسسه الرسالة، 1404 ه، ص 223.

2. جامع الصغير، ج 1، ص 402. و مسند الجامع، ج 5، ص 551. و مجمع الزوائد، ج1، ص 175. و نورالدين هيثمى: مجمع البحرين فى زوائد المعجمين، ج 3 (تحقيق محمدحسن اسماعيل شافعى)، چاپ اول، دارالكتب العلميه، 1419 ه، ص 406.

6. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «تركتُ فيكم شَيْئَيْن لن تِضِلّوا بعدهما ؛ كتابَ اللّه‏ و سُنَّتى، و لَن يفترّقا حتى يَرِدا علىّ الحوض.»¹ در ميان شما دو چيز بر جاى مى‏گذارم كه هرگز پس از آن دو گمراه نشويد؛ كتاب خدا و سنّتم، اين دو هرگز از هم جدا نشوند تا در حوض نزد من آيند.

7. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : قد تركتُ فيكم ما اِن أَخَذْتُم به لَن تَضِلّوا؛ كتاب اللّه‏ -تعالى- سَبَبُه بِيَدِه و سَبَيُه بِاَيْدِيكم، و اهل بيتى».² در ميان شما چيزى را بر جاى نهادم كه تا آن را برگيريد هرگز گمراه نشويد: كتاب خداى متعال، كه يكسوى آن در دست خداست و سوى ديگرش در دستان شما، و أهل بيتم.

چنانچه در اين احاديث ملاحظه مى‏شود، در برخى از نقلها به جاى واژه «ثقلين»، واژه‏هاى «خَليفَتَيْن»، «اِثْنَتَين»، «شَيْئَيْن»، است. و در حديثى به جاى كلمه «عترتى»، واژه «نسبى» جلب توجه مى‏كند. و نيز در بعضى از احاديث تغييرات اندكى در الفاظ حديث مشاهده مى‏شود. به عنوان نمونه در آغاز احاديث مختلف اين جملات و الفاظ جلب توجه مى‏كند: «فانما اَنَا بشرٌ يوشك اَنْ يأتى رسولُ ربّى فأُجيب»، «كأنّى قد دُعيتُ فأجُيب»، «فانّى لَأَرانى يُوشك اَنْ أُدْعى فَأُجيب»، «اَيّها النّاس! انّه قد نَبَّأَنى اللطيفُ الخبير»، «انّى قانِتٌ فيكم اثنين»، «انى

1. فيض‏القدير ج 3 صص 292 و 543.

2. ابن حجر عسقلانى: المطالب العاليه بزوائد الثمانية، ج 4 (تحقيق ابى بلان و غنيم بن عباس غنيم)، چاپ اول، دارالوطن، 1418 ه، ص 252.

واژه «سنتى»

آنچه در اين ميان شايان توجه مى‏نمايد، كلمه «سنّتى» است، كه درباره آن يادآورى نكاتى، خالى از فايده نيست:

1. عبقات الأنوار ج 2-1، صص 83-575 (به نقل از «استجلاب ارتقاء الغرف». و ص 676 (به نقل از عقد النبوى).

4. به عنوان نمونه ؛ هيثمى در مجمع الزوائد، ج 9، صص 68-165، بابى دارد به نام «باب فضائل أهل البيت»، ابن حجر عسقلانى نيز در مطالب العاليه، ج 4، ص 262، بابى با همين عنوان آورده است. در سنن بيهقى، ج 2، ص 148، عنوان چنين است: «باب بيان اهل بيته الذين هم آله». در مسند احمد حنبل، ج 3، ص 167، عنوان «مسند أهل البيت» جلب توجه مى‏كند.

ملك العلما در «هداية السعدا» مى‏گويد در كتاب «شفاء» آمده است: «المُتمسّك بِسُنّتى عند فسادِ اُمّتى له أجرُ مائة شهيد». يعنى آن روز كه مردمان بفساد گرايند، هر كه چنگ در زند در سنت من، مر او را ثواب صد شهيد باشد، و آن سنت دوستى قرآن و فرزندان رسول است»¹

1. عبقات الأنوار ج 4-3 صص 74-273. و نيز ج 2-1، صص 68-566.

2. همان.

5. اين كه در كتاب گرانسنگ و معتبر اهل سنت، يعنى در صحيح مسلم كه همتاى صحيح بخارى - والاترين مجمع حديثى - است، جمله «اُذَكّرُكم اللّه‏ فى اَهْل بيتى»،² در پايان حديث چند بار تكرار شده

1. موسى محمدعلى در مقدمه‏اى بر كتاب احمد بن تيميه، (علم الحديث) مى‏نويسد: «رهايى از تشنجاتى كه به جامعه اسلامى هجوم مى‏آورد و رشد مى‏كند و فرقه هايى كه با انديشه‏هاى خود حق را نادرست مى‏نمايانند، و به انحراف از سنت نبوى دست مى‏يازند، و افكار وارداتى و فلسفه‏هاى ناكارامد را دنبال مى‏كنند، و دغدغه‏ها و اضطرابهايى كه امروزه با آن روبرو هستيم... رهايى از همه اينها در بازگشت به كتاب و سنت است. وى پس از اين جمله، حديث تمسك را با لفظ «سنتى» به جاى «عترتى» مى‏آورد.

2. صحيح مسلم، ج 5، ص 26 و نيز؛ منتخب الصحيحين، ص 77. و نيز؛ مسند احمد، ج 4، ص 367.

بخش

حديث ثقلين از نظر سند خدشه‏ناپذير و از نظر دلالت روشن است گرچه بنا بر ادعاى هيثمى برخى از راويان اين حديث ضعيف و برخى منكرند، و در بعضى از آنها اختلاف است.¹ ولى در مجموع با توجه به جرح و تعديلها و نظر به جوانب مختلف و شواهد و مؤيدات، حديث ثقلين در دسته احاديث صحيح قرار دارد، و عالمان بسيارى به صحت آن تصريح كرده‏اند، در بسيارى از كتابها آمده است، و راويان از صحابه به دهها نفر مى‏رسد، و به مناسبتهاى مختلف پيامبر آن را بازگو كرده است.

1. اظهار نظر مسلم بن حجاج

امام مسلم حديث ثقلين را در صحيح خود به طرق متعدد روايت كرده است. و خود درباره كتابش مى‏گويد: «ليس كلُّ شى‏ءٍ عندى صحيحٌ وَ ضَعْتُه هُنا، انّما وَضَعْتُ ما أَجْمَعُوا عليه» تنها آنچه در نظر خودم صحيح مى‏آمد، در اين كتاب نياوردم، بلكه آنچه را اجماعى است و همه بر صحت آن اتفاق دارند، نقل كردم.²

1. مجمع الزوائد، ج 9، صص 77-165.

2. ديدگاه ابوعيسى ترمذى

حديث ثقلين را ترمذى در صحيح خود نقل كرده است، كه از كتابهاى بسيار مهم حديث به حساب مى‏آيد، و يكى از صحاح سته است، كه درباره آن علامه طيبى در كاشف مى‏نويسد: اهل شرق و غرب به صحت احاديثى كه در صحاح سته آمده است، اتفاق نظر دارند.³ ترمذى خود درباره كتابش مى‏گويد: «صَنَّفْتُ هذالكتاب فَعَرضْتُه على علماء الحجاز، فَرَضُوا به. و عَرَضْتُه على علماء العراق، فَرَضوا به. و عَرَضْتُه على علماء الخراسان فَرَضوا به، وَ مَنْ كان فى بَيْتِه هذ الكتاب، فكأنّما فى بيته نَبىٌّ يَتَكَلّم.⁴ اين كتاب را نوشتم، و از عالمان حجاز،

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 837.

2. همان.

3. همان.

4. همان، ص 852.

5. همان.

3. نظر حاكم

حاكم نيشابورى در مستدرك پس از نقل حديث از زيدبن ارقم مى‏نويسد: «هذا حَديثٌ صحيح».² اين حديث از احاديث صحيح است.

4. قول ابن حجر

ابن حجر در صواعق حديث تمسك را نقل مى‏كند، و آن گاه اذعان مى‏دارد كه «هى روايةٌ صَحيحة».³ اين روايت (از نظر سند) روايت صحيح است.

1. همان، ص 839.

2. مستدرك الصحيحين، ج 3، صص 109 و 148.

3. صواعق المحرقه، ص 136.

5. نظر سيوطى

سيوطى در جامع الصغير اين روايت را به دو طريق نقل مى‏كند. و بنابر هر دو طريق آن را صحيح مى‏داند.¹ و گذشته از اين در مقدمه كتاب خود مى‏گويد كه از احاديث آنچه را اتقان داشته و داراى سند استوار بوده است، نقل كرده است.

عبارت سيوطى در «جامع الصغير» چنين است: «صح: لِا حمد فى مُسنده و الطَبَرانى فى الكبير، كِلاهما عن زيدِ بْنِ ثابت. حديثٌ صحيح».² احمد در مسندش، و طبرانى در «الكبير» اين حديث را صحيح دانسته‏اند، و هر دو از زيد بن ثابت روايت كرده‏اند. اين حديث، حديث صحيح است.

6. نظر شهاب الدين دولت آبادى (ملك العلماء)

ملك العلما در «هداية السعداء» و در «شرح سنت» حديث ثقلين را با قلمى شيوا و گويا نقل مى‏كند و شرح مى‏دهد. و درباره سند آن در كتاب اخير مى‏نويسد: «در صحت اين حديث، محدثان سلف و خلف مُتفق اند.»³

حديث ثقلين را بسيارى از عالمان اهل سنت در سده‏هاى متوالى مورد توجه قرار داده‏اند. و در كتابهاى خود نقل كرده‏اند. تعداد اين كسان بيش از 180 نفر است.⁴ گذشته از كتاب صحيح مسلم و

1. فيض القدير، ج 3، صص 20-19 و ج 4، ص 217.

2. جامع الصغير، ج 1، ص 402 .

3. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 559.

4. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 15-9.

8. راويان حديث

راويان حديث ثقلين در ميان اصحاب به دهها تن مى‏رسد، حذيفة بن أُسَيد، زيد بن ثابت، ابوهريره، جابربن عبداللّه‏، ابو سعيد خدرى، على بن أبى طالب، حسن بن على، ابوذر، سلمان، ابن عباس، زيد بن ارقم، انس بن مالك، عمر و بن عاص، سعد بن أبى وقاص، عبدالرحمان بن عوف، براء بن عازب، عبداللّه‏ حنطب، عدى بن حاتم، عقبة بن عامر، ابوقدامه انصارى،... و فاطمه، ام سلمه و ام هانى، از آن جمله‏اند.⁴

1. عبقات الانوار، ج 2-1، ص 905.

2. همان، صص 7-906.

3. همان، ص 904.

ترمذى پس از نقل حديث از جابربن عبداللّه‏ انصارى مى‏نويسد: «فى الباب، عن أبى ذرو أبى سعيد، و زيد بن ارقم، و حذيفة بن اُسيد».¹ اين حديث از ابوذر، ابوسعيد زيد بن ارقم، و حذيفه نيز نقل شده است.

نورالدين سمهودى در كتاب «جواهر العقدين» اين حديث را به طرق متعدد نقل مى‏كند و مى‏گويد: «و فى الباب ما يَزيدُ عَلَى عِشرين من الصَحابة».²

1. در اين زمينه رجوع كنيد به: كنزالعمال، ج 1، ص 173. صحيح مسلم، ج 5، ص 26. مسند احمد، ج 3، ص 14. المسند الجامع، ج 5، ص 551. مجمع الزوائد، ج 9 ص 164. حليه الاولياء، ج 9، ص 64. اسدالغابة ج3، ص 147. صحيح مسلم ج 2، ص 362. صواعق المحرقه، ص 136. فيض القدير، ج 3، صص 20-19. مستدرك، ج 3، ص 148. طبقات الكبرى، ج 2، ص 194. و نيز عبقات الانوار، ج 4-3، صص 10-2.

2. عبقات الانوار، ج 4-3، ص 11 .

3. عبقات الانوار، ج 4-3، ص 11. و نيز فيض القدير، ج 3، ص 20.

4. عبقات الانوار، ج 4-3، ص 11.

5. همان.

9. مناسبتهاى نقل حديث

در اين زمينه ابن حجر در صواعق مى‏نويسد: «و مَرَّ له طرقٌ مبسوطة... و فى بعضِ تلك الطرق أنه قال ذالك بِحَجّة الوِداع بعرفة. و فى أخرى أنّه قاله بالمدينة فى مرضه، و قد اْمَتَلَأَتْ الحُجْرة من أصحابه، و فى أخرى أنّه قال ذلك بِغدير خُم، و فى أخرى أنّه قال لمّا قام خطيبا بعد انْصِرافه من الطائف... و لا تَنا فى اِذ لا مانعَ من أنّه كَرَّ رَ عليهم ذلك فى تلك المواطن و غيرهما، اِهتماما بِشأن الكتاب العزيز و العِترة الطاهرة».¹ طرق گسترده‏اى براى حديث تمسك در قبل ذكر گرديد... در برخى از آنها آمده است كه پيامبر اين حديث را در حجة الوداع در عرفه، گفته است. و در بعضى گفته‏اند، آن حضرت در مدينه هنگام بيمارى - در حالى كه اصحاب اطرافش گرد آمده بودند - بيان كرده است. طريق ديگر اين است كه پيامبر اين حديث را در غدير خم فرموده، و نيز آمده است كه آن حضرت آن گاه كه از سفر طائف برگشت، در ضمن خطابه‏اى آن را ايراد كرد... اين طرق با هم سازگارند، زيرا مانعى ندارد كه پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم در اين جاها و در مكانهاى ديگر حديث تمسك را بازگو كرده باشد، تا از اين طريق مردمان به شأن كتاب عزيز و منزلت والاى عترت طاهره، بيشتر توجه يابند و اهميت دهند.

1. همان.

10. يادآورى

اين نكته نيز شايان توجه به نظر مى‏رسد، كه نفى تواتر حديث ثقلين از اعتبار آن نمى‏كاهد، زيرا در حديث متواتر اختلاف است. بعضى آن را در سنت نفى كرده‏اند و برخى آن را ثابت مى‏دانند:

1. شاطبى

امام شاطبى مى‏نويسد: بيشتر نقل سنت با خبر واحد است، بلكه به ندرت مى‏توان حديثى را يافت كه به طور متواتر از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم نقل شده باشد.²

1. الكفاية فى علم الروايه، ص 134.

2. أضواء على السنة المحمديه، صص 80-279.

در نظر ابن صلاح، آنچه را بخارى و مسلم يا يكى از اين دو روايت كند، صحت آن قطعى است. و در علم حديث (و بحث اسناد) از متواتر بحث نمى‏شود. جزائرى نيز در «توجيه النظر» گفته اخير ابن صلاح را تأييد مى‏كند، و در آن جاى شكى نمى‏بيند.¹

شيخ الاسلام ابن تيميه به كسانى كه حديث متواتر را نفى كرده‏اند مى‏تازد، و تواتر را به دو قسم لفظى و معنوى تقسيم مى‏كند. در نظر وى عدد در تواتر شرط نيست،² و تواتر نزد علماء حديث از غير آنها متمايز است.³ در باور ابن تيميه حديث «مَنْ كَذَبَ عَلَىّ مُتَعَمّدا...» تواتر لفظى دارد، و احاديث شفاعت، حوض و... داراى تواتر معنوى است.⁴

1. همان.

2. علم الحديث، صص 58-157.

3. «فأهل العلم بالحديث والفقه قد تواتر عند هم من السنة ما لم يتواتر عند العامه، ك... الحوض...». نزد عالمان حديث و فقه، از سنت اخبارى متواتر است، كه نزد همگان متواتر نيست، مانند احاديث حوض... (علم الحديث، ص 119).

4. علم الحديث، صص 2-71 و ص 119.

5. برخى از عالمان تواتر لفظى را در غير حديث «من كذب عَلَىّ» و احاديث حوض و چند حديث ديگر نفى كرده‏اند (اضواء على السنة المحمديه، ص 280).

«آيا عاقلى تجويز مى‏كند كه اهل سنت با وجود اين كه مُتَشَبِّث بثقلين‏اند، و به حكم حديث «انّى تاركٌ فيكم الثَقَلين» تمسك را به عترت طاهره، مثل تمسك به قرآن لازم مى‏دانند. و حكم بوجوب محبت اهل بيت اطهار، مثل محبت سرور ابرار مى‏نمايند. با وجود روايت نمودن ايشان اخبار و احاديث فضائل حسنين را، كه به درجه متواتر معنوى رسيده‏اند، بلا ضرورت داعيه بل وجود ورود احاديث حرمت بغض ايشان، اعتقاد [به] مضمون روايات وجوب حبّ اين حضرات نداشته باشند.»⁴

1. صواعق المحرقه، ص 75.

2. عبقات الأنوار، ج 4-3، ص 273.

3. همان.

4. همان، ج 2-1، صص 91-790 (به نقل از ايضاح لطافة المقال).

بخش

سوم

حديث ثقلين از نظر دلالت واضح است. ابهام و اجمال در استعمال الفاظ آن وجود ندارد، و مراد پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم را از آن به روشنى مى‏توان دريافت.

1. شرح علامه مناوى

سيوطى در جامع الصغير حديث را اين چنين نقل مى‏كند:

«انّى تاركٌ فيكم خليفتين: كتابَ اللّه‏ حبلٌ ممدودٌ ما بَيْنِ السماء و الأرْضِ، و عترتى اَهْلَ بيتى، و اِنّهما لَنْ يَفتَرّقا حتى يَرِدا عَلَىَّ الحَوْضَ».

و مناوى در فيض القدير، اين گونه آن را شرح مى‏دهد:

«انى تاركٌ فيكم» بعدَ وفاتى «خليفتين» زاد فى روايةٍ أَحَدُهما أكبرُ من الآخر، و فى رواية بدل خليفتين، ثقلين، سَمّاهما به لِعَظْم شَأْنهما «كتاب اللّه‏» القرآن «حبل» أى هو حَبْل «ممدودٌ ما بينَ السَماءِ و الأرض». قيل: اَرادَ به عَهْدَه. و قيل: السَبَبَ المُوصِل الى رضاه. «و عترتى» بمثناة فوقية «أهل بيتى» تفصيلٌ بعد اجمال بَدَلاً أو بيانا، وَ هُم أصحابُ الكِساء الّذين أَذْهَبَ اللّه‏ عنهم الرِّجْسَ و طَهَّرهُم تطهيرا. و قيل: مَنْ حَرُمَتْ عليه الزكاةُ، وَرَجَّحَهُ القُرطبى، يعنى اِنِ ائْتَمَرتم بِأوامر كتابه وَ انْتَهَيْتُم بِنَواهيه وَ اهْتَدَيْتُم بهُدى عِتْرتى وَ

1. فيض القدير، ج 3، صص 20-19 و عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 98-697.

در اين عبارت و آنچه در آغاز حديث آمده است «انى تارك فيكم»، اشاره بلكه تصريح است به اين كه، قرآن و اهل بيت (مانند دوقلو) دو چيز با همند. و پيامبر اين دو را با هم بر جاى گذاشته، و به امت

«اما بعد» الا ايّها الناس فأنّما أنا بَشَرُ يُوشَك أن يَأتى رسولُ ربّى فُأجيب، و أنا تاركٌ فيكم ثقلين: اوّلهما كتاب اللّه‏ فيه الهُدى و النور، من استمسك به و أخذ به كان على الهدى، و من اَخْطَاَه ضَلَّ فْخَذُوا بكتاب اللّه‏ تعالى، وَ اسْتَمْسَكوا به، و اهل بيتى. اُذَكِّر كم اللّه‏ فى اهل بيتى، اُذَكِّركم اللّه‏ فى اهل بيتى»¹

1. فيض القدير، ج 2 ص 217.

«أما بعد اَلا اَيُّها الناس» الحاضرون اوِ أعمّ «فانّما أنا بَشَر يوشك أن يأتى رسول ربّى» يعنى ملك الموت «فأجيب» أى اَموت، كَنّىَ عنه بالاجابة اشارةٌ الى أنه يَنْبَغى تَلَقّيه بالقبول، كأنّه مُجيبُ اليه بِاِختياره. «و انا تاركٌ فيكم ثقلين» سَمّا به لِعظم شأنهما و شَرَفها «اوّ لهما كتاب اللّه‏» قَدَّمَه لِأَحَقِّيتهِ بالتَقَّدُم «فيه الهدى» من الضَلال «والنور، من استمسك به و أخذ به كان على الهدى، و من اَخْطَأهَ‏ضَلَّ» أى اَخْطَأَ طريقَ السعادة و هَلَكَ فى ميادينِ الحَيْرَةِ والشَقاوة. «فَخُذوا بكتاب اللّه‏ تعالى، و استمسكوا به»، فانه السَبَبُ المُوصِل الى المقاماتِ العِلّية و السعادة الأبديّة. «و أهل بيتى» و ثانيهما أهل بيته و هم من حَرُمت عليهم الصدقه من أقربائه. قال الحكيم: حَضَّ على التمسك بهم لأنّ الأمر لهم معاينةً فهم اَبْعَد عن المِحنة، و هذا عامٌ ُأريد به خاص، و هم العلماء العاملون منهم، فَخَرَج الجاهلُ و الفاسق،... و كما أنّ كتابَ اللّه‏ منه ناسخٌ و منسوخ، فارتفع الحكمُ بالمنسوخ، هكذا اِرْتَفَعْت القُدْوَة بغيرِ علمائهم الصُلَحاء. و حَثَّ على الوصّية بهم لما عَلِمَ ممّا سَيُصيبَهم بعده من البلايا و الرَزايا، انتهى.

«اُذَكِّر كم اللّه‏ فى اهل بيتى» أى فى الوصية بهم و احترامهم و كَرَّره ثلاثا للتأكيد. قال الفخرُ الرازى: جعل اللّه‏ تعالى أهلَ بيته مساوين له فى خمسة اَشْياء، فى المَحَبّة و تَحْريم الصدقة، و الطهارة، والسلام و الصلاة، و لم يقع ذلك لِغيرهم. «تَتِمّة»: قال الحافظ جمالُ الدين الزرندى فى نظم «دُرَرُالسمطين»: وُ رِدَ عن عبداللّه‏ بن زيد عن أبيه أنه (عليه الصلاة و السلام) قال: «مَن أَحَبَّ اَنْ [يجعله ]يُنْسَأ له فى أجله و اَنْ يَمَتَّعَ بما خَوَّلَه اللّه‏ [تعالى]، فَلْيُخْلِفْنى فى أهلى خِلافَةً حسنة، فمن لم يخلفنى فيهم بتره عمره، و ورد علىّ يوم القيامة مسودا وجهه».¹

1. همان و نيز عبقات الانوار، ج 2-1، صص 96-695.

2. شرح ابن حجر

در صواعق المحرقه، ابن حجر هيتمى، در تنبيهى حديث ثقلين را شرح مى‏دهد و مى‏نويسد:

«سَمَّى رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم القرآن و عترته...- و هى بالمثناة الفوقية الأهلُ و النسل والرَهْطُ الأدنون - ثَقَلَين، لأن الثقل كُلّ نفيس خطير مَصون، و هذانِ

1. صواعق المحرقه، ص 9، (به نقل فضائل الخمسه من الصحاح الستة، ج 2، صص 6-55). و عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 66-665 و 84-683.

نيز ابن حجر اشاره مى‏كند: «و فى رواية: كتاب اللّه‏ و سُنّتى، و هى المراد من الاحاديث المُقْتَصِرة على الكتاب، لِأنّ السنّة مُبَيّنة له، فَأَغْنَى ذِكُره عن ذِكرِها، فالحاصل اَنّ الحَثَّ وَقَعَ على التمسك بالكتاب و بالسنة و بالعُلماء بهما من أهل البيت و يُستفادُ مِن مجموع ذلك بقاءُ الأمورِ الثلاثة الى قيامِ الساعة».¹ در روايتى دو چيز گرانمايه به جاى كتاب خدا و عترت، كتاب خدا و سنت آمده است. و مراد از سنت احاديثى است كه بيانگر قرآن است، از اين رو ذكر كتاب (در روايات) دربردارنده سنت نيز هست، و با آوردن لفظ كتاب نيازى به ذكر لفظ سنت نيست.

3. شرح عالمان بزرگ ديگر

عالمان بزرگ ديگر چون محيى الدين نووى (م 676 در شرح صحيح مسلم)²، طيبى (م 743 در كاشف)³، سعدالدين تفتازانى (م 791 در شرح مقاصد)،⁴ زرندى (م 750 واندى، در نظم دررالسمطين)،⁵ شهاب الدين دولت آبادى (ملك العلماء) (م 849

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 66-664.

2. عبقات الأنوار، ج 2-1 ص 655.

4. همان، صص 521.

5. همان، صص 8-507.

4. شرح ملك العلماء

ملك العلماء در هداية السعداء پس نقل حديث مى‏نويسد:

1. همان، صص 71-557.

3. همان، ص 638.

4. همان، صص 94-689.

6. همان، صص 24-722.

7. همان، صص 31-730.

9. همان، صص 786.

10. همان، ج 4-3، صص 300-26.

قوله: «نزل غدير خم»

چون در موضع غدير خم آمد، اين نصيحت كرد، تا هر كه از حاجيان در آن موضع تا قيامت آيند، اين نصيحت از سر تازه شود و ياد دارند.

قوله: «أمر أن يُجْمَعُ رِحالُ الإبل»

فرمود تا پالانهاى اشتران جمع كنند تا هر يكى از صحابه بشنود و مجموع عليه (...) شود، كسى را بعد ؛ خلاف و اختلاف نباشد، لأنّه أمرٌ عظيمٌ للهداية...

قوله: «قام»

از آن كه آواز ايستاده اشهرست و ابلغ، و غرض مصطفى در قيام تعليل اكرام و تعظيم ايشان بود...

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 558 و ج 4-3، صص 72-271.

قوله: «فَحَمِدَ اللّه‏ و أَثْنى عليه.»

تا معلوم شود قرآن و فرزندان عظيم القدرند، و تمسك بديشان امرى عظيم است...

قوله: «ذَكَرَ»

و خدا را بسيار ياد كرده (...) تا دلها نرم بلرزد، و به اميد نزديك شوند.

قوله: «و وَعَظَ»

پند داد و دلها نرم گردانيد، زيرا چون تخم در زمين بريزى اول نرم كنى، آن گاه آن تخم ميوه دهد...

قوله: «يا اَيّها الناس!»

قوله: «(انما) أنا بَشَرٌ»

تا كسى انكار نيارد از اولاد او از آن كه بشر را ولد باشد، و نيز كسى نگويد كه ملك بود...

قوله: «و انّى تركتُ و تاركٌ »

و حال اينست كه من مى‏گذارم در شما متروكه يادگار، تا از ديدن آن مرا ياد آريد...

تاركٌ، از آن گفت، زيرا چه رسم پدرانست كه چون موت به نزديك رسد متروكه به فرزندان سپارند. اُمّتى ابْنائى فَأَنّا اَبُوهم. [امتم فرزندان من هستند و من پدر ايشان ]هر آينه به امت سپرد.

قوله: «فيكم»

بدان كه «انى تاركٌ لكم و لِأَجْلِكم» نگفت، تا امت مقام و محل قرآن

قوله: «ان تَمَسّكتُم بهما لن تَضِلّوا من بعدى»

شرط هدايت آنست كه اگر تمسك كنيد بدين هر دو هرگز گمراه نگرديد، پس هر كه يكى از اين هر دو ترك دهد، يا قرآن را يا فرزندان رسول را يا تمسك نكند، هدايت نيابد و گمراه تواند بود...

قوله: «الثَقَلَيْن»

... و عرب را عادتست چيزى كه بفضل و شرف ياد كنند آن را به ثقل و رجحان و وزن وصف كنند...

قوله: «فيكم». و قوله: «اِن تَمَسَكْتُم بهما»، و قوله: «و لن يَفتَرّقا حتى يَرِدا». و قوله: «كيف تخلفونى فيهما».

در جميع ضمائر مذكوره قرآن و فرزندان رسول جمع كرد تا اشارت باشد كه تعظيم مجموع يعنى قرآن و فرزندان برابرست. و هيچ كسى از گويندگانِ «نؤمن ببعض و نكفر ببعض» نباشد، اگر از يكى منكر شوى و بر يكى ايمان آرى ايمان نباشد، و اگر هر دو بمرتبه تعظيم برابر نمودندى، جمع ضمير جايز نشدى...

قوله: «كتابَ اللّه‏ و عترتى»

قوله: «خُذوا بِكتاب اللّه‏ وَ اسْتَمْسَكوا به».

يعنى: ثابت و محكم باشيد در دوستى قرآن و فرزندان من از آن كه

قوله: «عترتى»

... فى تاجِ الأسامى، العترة ؛ فرزندان و فرزندانِ فرزندان.

قوله: «اهل بيتى»

فى «النكات» اهل بيت الرجل: ولده و ولد ولده...

قوله: «اذكّر كم اللّه‏»

بدان كه ذكر را از باب تفعيل فرمود از بهر بزرگى دادن ايشان. فى «تاج المصادر»: فى الحديث: فَذَكِّروه، اى فَاَجِلُّوه، لِأنّ فى ذِكر الشى‏ء اِجلاله (الاجلال بزرگداشتن)

قوله: «لَنْ يَفتَرَّقا».

در محل «لَنْ تَرانى»، لن براى تأكيدست و لن اينجا براى تأييد است. يعنى جدا نشود اين هر دو از تعظيم و فضل و شرف در دنيا و عقبى.

قوله: «حتى يِرِدا عَلَىَّ الحوضَ»

هرگز جدا نشود تعظيم قرآن و فرزندان رسول اللّه‏ تا آن كه بيايند بر حوض كوثر.

قوله: «فانظروا كيف تخلفونى فيهما.»

فى «تاج المصادر»: النَظَر بمعنى الاعتبار و التأمّل. لقوله تعالى: «اُنْظُر كيف فَضَّلْنا» و الخَلَف و الخِلافه: بجاى كسى كه از تو بوده ايستادن و الخِلْف: از پى كسى در كسى در آمدن و خلف بودن.

يعنى: پس عبرت گيريد و انديشه كنيد كه بعد من با قرآن و فرزندان من چگونه خواهيد بود. «ثم جَعَلْنا كم خَلائِفَ فى الارض من بعد هم لِنَنْظُرَ كيف تَعْمَلون»

هر آينه خداوند مى‏بيند آنچه به ايشان خواهيد كرد، خلف بد مباشيد، تا فردا نگويم شما را: «بِئْسَما خلفتُمونى مِن بعدى».¹

«الجلوة الثانيه: فى مذمة من لا يتمسّكهم (لا يتمسك بهم) قال اللّه‏ تعالى: «فَلْيَحْذَرِ الذين يُخالفون عن اَمرِه اَنْ تُصيْبَهم فتنةٌ او يُصِيبهم عذابٌ اليم وَ مَنْ يُشاقِقُ الرسولَ...».

عزيز من! دوستى و تمسك به اولاد رسول به فعل و قول مصطفى و به نصوص ثابت است. پس هر كه بجا نيارد و منكر گردد، از قومى باشد: «مَن يقول آمنّا باللّه‏ و باليوم الآخر و ما هم بمؤمنين»، قال اللّه‏ تعالى: «و ما آتيكُم الرسولُ فَخُذوه و ما نَهيكم عنه فَانْتهوا».

پس هر كه تمسك بقرآن و اولاد رسول نكند، اگر چه ظاهر خود را مؤمن گويد ايمان او سودمند نباشد و فردا سياه رو گردد.»²

5. واژگان عمده حديث ثقلين

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 65-558.

2. همان، ص 567.

اكنون بجاست درباره واژگان عمده و اساسى حديث بررسى بيشتر انجام گيرد:

آ. ثقلين

واژه ثقلين ريشه قرآنى دارد «ثِقال»، «الثَقَلان»، «ثَقُلَت»، «أثْقال» و «ثَقيل» و... در آيات قرآن بكار رفته است:

«هو الذى يُرسل الرياحَ بُشرا بين يدى رَحْمَتِه حَتّى اذا اَقَلَّتْ سَحابا ثِقالاً».¹ پروردگار شما كسى است كه از باب بشارت به رحمتش (بر جانداران) بادها را مى‏فرستد تا ابرهاى سنگين (و متراكم را شكل دهند) و جابجا سازند.

«اِنفِروا خِفافا و ثِقالاً».² (در راستاى تحقق اهداف دينى و استوارى دين و حكومت دينى در جامعه در دسته‏ها و يا در حالت) سبك و سنگين (آسانى و دشوارى، خواه جوان و سبكبال و آسوده خاطر و توانمند، و خواه تهيدست و عائله دار و دل نگران مال و خانواده و سالمند) هجرت كنيد (و بپاخيزيد).

«فمِن ثَقلَت موازينه فاولئك هم المفلحون».⁵ كسانى رستگارند كه (حاصل زندگى، عمر و تلاشهاى فردى و اجتماعى آنها) بارى سنگين (و اندوخته‏اى بايسته و ارزشمند) است.

1. سوره اعراف (7): 57.

2. توبه (9): 41.

3. رعد (13): 12.

4. رحمن (55): 31.

5. اعراف (7): 8 و مؤمنون (23): 102.

«يَسْئَلونك عَنِ السّاعة... ثَقُلَتْ فى السماوات و الأرض، لا تَأْتِيكم الاّ بغتةً».¹ از ساعت (لحظه فرا رسيدن رستاخيز قيامت) از تو مى‏پرسند... (بدان كه واقعه رستاخيز) در آسمانها و زمين گران و سنگين است، و عظمت دارد و جز ناگهانى واقع نشود.

«فامّا من ثَقلَت موازينه، فهو فى عيشة راضية».² كسى كه (در قيامت و روز حسابرسى) بارش سنگين (ارزشمند و در خور توجه) است، عيش و زندگى پسنديده و خشنود دارد.

«أنا سنلقى عليك قولاً ثقيلاً».³ به زودى بر تو قولى (كلمه‏ها و جمله‏هاى) سنگين (و بس مهم و ارزشمند و سرنوشت ساز) فرو افكنيم.

«و لَيَحْمِلُنّ اَثْقالَهم و اَثْقالاً مع اَثْقالِهم».⁴ كافران بار (و حاصل عملكردشان را كه از آن‏ها جدا نشدنى است) بر دوش كشند، و نيز همراه آن بارهايى (و تبعاتى از كارهاى ديگران را كه به وسيله آنان به گمراهى و انحراف گراييده‏اند).

«وَ الأنعام خَلَقَها لكم... و تَحْمِل اَثْقالكم الى بلدٍ لم تكونوا بالغيه الاّ بِشِقِّ الأَنْفُس».⁵ خداوند چهار پايان را براى شما آفريد... اين حيوانات بارهاى سنگينتان را به شهرها حمل مى‏كنند، و اگر آنان نبودند شما نمى‏توانستيد جز با زحمت و رنج مشقت زا اين بارهاى گران را به شهرها ببريد.

1. اعراف (7): 187.

2. قارعه (101): 7-6.

3. مزمل (73): 5.

4. عنكبوت (29): 13.

5. نحل (16): 5 و 7.

سنگينى و سبكى مقابل همند، هنگام... وزن و يا اندازه‏گيرى، به طرفى كه برترى دارد، سنگين گفته مى‏شود. اين ماده در اصل در اجسام به كار مى‏رود، و پس از آن در معانى استعمال مى‏گردد... ثقيل و خفيف بر دو وجه استعمال مى‏شود.

2. استعمال ثقيل در اجسامى كه تمايل به فرود آمدن به پايين دارند مانند سنگ و كلوخ. و خفيف به اجسامى گفته مى‏شود كه به صعود متمايلند مانند آتش و دود.¹ مضمون كلام ابن منظور در اين زمينه چنين است:

به گناه نيز ثِقل گفته مى‏شود. و به هر چيز نفيس، ثَقَل، و ثقيل و ثاقل مى‏توان گفت. معناى ثقيل در آيه «انا سَنُلْقى عليك قولاً ثقيلاً» سنگينى عمل به آن است. زيرا حرام و حلال و همه اوامر خدا با قبول نوعى زحمت همراه است و بر انسان سنگين مى‏نمايد و ادا نمى‏گردد. و گفته شده كه مراد واجبات الهى است. ثَقل به معناى كالا و كسان مسافر است و ثِقَل به معناى شدت يافتن مرض. ثَقَل به معناى ثِقل نيز آمده است. خداوند در قرآن جن و انس را ثَقَليْن ناميده، زيرا آن دو را

1. حسين بن محمد معروف به راغب اصفهانى: المفردات فى غريب القرآن، چاپ دوم، دفتر نشر كتاب، 1404 ه، صص 80-79.

«الثَقَلين بفتحتين أى الأمرين العظمين. سَمَّى كتابَ اللّه‏ و اهل بيته بهما، لعظم قدرهما، و لأنّ العمل بهما ثقيل على تابعهما... و قد شَبَّه بهما الكتاب و العترة. لأنّ الدين يَسْتَصْلِحُ بهما و يَعْمُرُ، كما عُمِرَتِ الدنيا بالثَقَلين اى الجن و الأنس) و كُلّ شى‏ءٍ له وزن و قدر متنافس فيه، فهو ثقيل».³ ثقلين (به فتح دو حرف نخست) به معناى دو امر بزرگ است، كتاب خدا و اهل بيت پيامبر از آن رو كه قدر و ارزششان بزرگ است ثقلين ناميده شده‏اند، و نيز بدان خاطر كه عمل به آن دو بر پيروان آنها ثقيل (و سنگين) است... اين كه كتاب و عترت به دو چيز گرانقدر تشبيه گرديده، براى اين است كه دين با كتاب و عترت صلاح مى‏يابد و آباد مى‏گردد، چنانچه دنيا با انس و جن به عمران مى‏گرايد. و هر چيزى كه وزن و ارزشى (در خور توجه و نفيس) داشته باشد، به گونه‏اى كه در راستاى دستيابى به آن بدون ضرر رساندن به ديگران تلاش و كوشش شود، ثقيل است.

1. علامه ابن منظور: لسان العرب، ج 11، نشر أدب الحوزه، 1405 ه، صص 8-85.

2. همان، ص 88.

3. على بن سلطان محمد القارى: مرقاة المفاتيح (شرح مشكاة المصابيح)، ج 5، چاپ و نشر مكتبه الاسلاميه حاج رياض الشيخ، ص 593. (و نيز عقبات الأنوار ج 2-1، ص91-690).

و نيز به نقل از طيّبى مى‏گويد: «قال الطيبى فى قوله، أنى تاركٌ فيكم ثقلين... اشارةٌ الى أنّهما بمنزلة التُوأمَيْن الخلفين عن رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم ، و أنّه يُوصى الأمةَ بحُسْن المخالقة معهما و ايثارِ حَقّهما على انفسهم كما يوصى الأبُ المُشفق الناسَ فى حَقِّ أولاده...».¹ طيّبى گفته است اين كه پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم فرمود: من در ميان شما دو چيز گرانقدر بر جاى مى‏گذارم و مى‏روم... اشاره است به اين كه كتاب و عترت به منزله دو فرزند همزاد و دو قلوى پيامبرند، رسول گرامى (همانند پدر دلسوزى كه درباره فرزندانش وصيت مى‏كند) امت را سفارش كرده است كه با اين دو به خوبى و نيكى رفتار كنند، و حق آن دو را بر خويش مقدم بدارند.

ب. اهل بيت

اين واژه نيز در قرآن استعمال شده است:

«انّما يُريد اللّه‏ لِيُذْهِبَ عنكم الرِّجسَ اهل البيت و يُطِهِّركم تطهيرا»².

1. همان، ج 5، ص 600.

2. احزاب (33): 33.

1. عن عائشه ؛ «خرج رسول اللّه‏ غداة و عليه مِرْطٌ مُرَحَّل من شَعر اَسود فجاء الحسن بن على فَأَدْخَلَه، ثم جاء الحسين فَدَخَلَ معه، ثم جائت فاطمة فأدخلها ثم جاء علىٌ فأدخله ثم قال: انّما يُريد اللّه‏ ليذهب...». عايشه مى‏گويد: پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم سپيده دمى (از خانه) بيرون آمد، در حالى كه جامه‏اى نادوخته و بافته شده از موى سياه كه با تصاوير پالان شتر مزين شده بود، بر خود افكنده بود. حسن و حسين، فاطمه و على، به ترتيب (يكى پس از ديگرى) آمدند، پيامبر همه آنان را در زير آن جامه جاى داد، و آن گاه فرمود: انّما يريد اللّه‏...²

1. امام فخر رازى: تفسير كبير، ج 25، چاپ سوم، دار احيا التراث العربى، ص 209.

2. همان.

3. مستدرك الصحيحين، ج 3، ص 147. اين حديث در كتاب صحيح مسلم نيز آمده است، حاكم در مستدرك مى‏گويد اين حديث صحيح است (همان). و بيهقى: سنن، ج 2، ص 149. و التاج الجامع الاصول، ج 3، صص 333 و 347. و ابن جرير: تفسير جامع البيان، ج 10، چاپ اول، دارالكتب العلميه بيروت، 1412 ه ص 296.

«فقلنا: مِن اهل بيته نِساؤه؟ قال: لا، و أِيْمُ اللّه‏ أنّ المرأةَ تكون مع الرَجُل العصر من الدهر، ثمّ يُطَلِّقها فَتَرْجعُ الى أبيها و قومها. اهل بيتُه أَصْلُه و عُصْبَتُه الذين حُرِّموا الصدقةُ بعده».³ (راوى حديث مى‏گويد از زيد بن أرقم كه حديث را از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم نقل كرد پرسيدم) آيا زنان پيامبر از اهل بيت او هستند؟ گفت: نه، به خدا سوگند زن با مرد مدت زيادى زندگى مى‏كند، و آن گاه كه مرد او را طلاق مى‏دهد، به سوى پدر و قوم خود بر مى‏گردد. اهل بيت پيامبر اصل او و فرزندان از نسل اويند، كسانى كه پس از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم صدقه بر آنها حرام است.

در صحيح مسلم روايت به گونه ديگر نيز ذكر شده است: «فقال له حصين، و من اهل بيته يا زيد؟ أليس نِساؤه مِن اهل بيته؟ قال: نساؤه من اهل بيته و لكن اهل بيتُه من حُرّمَ الصدقةُ بعده، قال: و من هم؟ قال: هم آلُ على و آلُ عقيل و آلُ جعفر و آل عباس. قال: كُلّ هؤلاء حرم الصّدقة؟ قال: نعم».⁴ حصين از زيد بن ارقم پرسيد، اهل بيت پيامبر كيست؟ آيا زنان پيامبر

1. مسند احمد، ج 6، ص 292. و على‏بن‏احمدواحدى‏نيشابورى: اسباب‏النزول، چاپ دارالكتب العلميه،بيروت،1400ه،ص239. و اسدالغابة، ج 2، ص 12.

2. تفسير طبرى، ج 10، ص 296. اسباب النزول، ص 239. اسدالغابة، ج 5، صص 521 و 589 مستدرك الصحيحين، ج 2، ص 416. سنن بيهقى، ج 2، ص 150. تاريخ بغداد، ج 9، ص 126.

3. صحيح مسلم، ج 5، ص 27.

4. صحيح مسلم، ج 5، ص 26 .

«المراد بالصدقة الزكاة و هى حرام على بنى هاشم و بنى المُطّلب، و قال مالك: بنو هاشم فَقَط، و قيل: بنى قصى، و قيل: قريش كلّه... فى هذاه الرواية دليل على اِبطال قول من قال قريش كلّها، فقد كان فى نسائه قُرَشِيات؛ و هنّ عائشة و حَفْصَة و اُمّ سلمه و سوده و ام حبيبة... والمعروف فى مُعْظم الروايات فى غير مسلم أنه قال: نساؤه ليس (لن. ظ) مِن أهل بيته فَتَناول الرواية الأولى، على أن المراد اَنَّهنّ من اهل بيته الذين يُساكِنونه و يَعُو لُهنّ و أَمَرَ بِاِحترامهم و اِكرامهم و سَمّاهم ثقلاً و وَعَظَ فى حقوقهم، فنساؤه يَدْخُلنَ فى هذا كلّه، و لا يَدخُلنَ فيمن حرم الصدقه...».¹ مراد از صدقه زكات است، كه بر فرزندان هاشم و مطلب حرام است، مالك گفته زكات تنها بر بنى هاشم حرام است، و گفته شده فرزندان قصى و نيز گفته شده بر همه قريش... و اين روايت بطلان گفته كسانى را مى‏رساند كه زكات را بر همه قريش حرام مى‏دانند زيرا در ميان زنان پيامبر، عائشه، حفصه، ام سلمه، سوده و ام حبيبه همه قرشى اند، و براساس اين روايت صدقه بر آنها حرام است... و آنچه از بيشتر روايات استفاده مى‏شود اين

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 655.

منصور على ناصف در شرح حديث عبا مى‏گويد: «هنّ أهل بيته‏اى الساكنات معه و يَعُو لهنّ و لكنهنّ لَسْنَ من اهل الذين حرمت الصدقة عليهم، لأنّها اوساخٌ فلا تليق بالأشراف، فسأله عن أهل البيت بهذا المعنى فقال: آل على و هؤلاء هم بنى هاشم و عليه الجمهور...».¹ زنان پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم اهل بيت اويند (بدين معنا كه) با او زندگى مى‏كنند و عائله (خانواده) پيامبر به حساب مى‏آيند. و حضرت سرپرست آنهاست. ولكن آنان از كسانى نيستند كه صدقه برايشان حرام است، چه اين كه صدقه (گى) آلودگى دانسته مى‏شود و بر بزرگان و نجيبان نمى‏زيبد. از وى سؤال شد كه اهل بيت به اين معنا چه كسانى‏اند؟ گفت: آل على، و آنان همان بنى هاشم اند. و جمهور عالمان بر همين عقيده‏اند.

ابو سعيد خدرى از پيامبر روايت مى‏كند كه فرمود: «نزل هذه الآيه فى خَمسة فىّ و فى على و فاطمه و حسن و حسين».² آيه تطهير درباره 5 نفر نازل شده است ؛ من و على و فاطمه و حسن و حسين.

ابن جرير و ابن ابى حاتم از قتاده نقل مى‏كند كه درباره اين آيه گفت: «هم أهلُ بيت طهّرهم اللّه‏ من السوء، و اختصّهم برحمته».³ اينان اهل

1. التاج الجامع للاصول، ج 3، ص 347.

2. الدر المنثور فى التفسير المأثور، ج 6، ص 604. و كشف الاستار، ج 3، ص 221.

3. الدر المنثور، ص 606.

در سنن ترمذى، و مسند احمد و مسند عبد بن حميد به نقل از انس آمده است: «انّ رسول اللّه‏ كان يَمُرّ بباب فاطمة سِتّة اَشْهَر اذا خرج الى الصلاة الفجر، يقول: الصلاة يا اهل البيت! انما يريد اللّه‏...».¹ همانا پيامبر شش ماه هنگامى كه براى نماز فجر (صبح) خارج مى‏شد، به در خانه فاطمه عبور مى‏كرد و مى‏گفت: نماز! اى اهل خانه، و آيه تطهير را مى‏خواند.

«قال رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم : من سرّه اَنْ يحيى حياتى و يَموت مماتى و يَسْكُنَ جَنّةَ عدنٍ غَرَسها ربّى، فليو الِ عليّا من بعدى و ليوالِ وليّه و ليقتدى باهل بيتى من بعدى فانّهم عترتى، خُلِقوا من طينتى و رُزِقوا فَهْمى و علمى، فويلٌ للمكذّبين بفضلهم من امّتى، القاطعين فيهم صِلَتى، لا أنَالُهم اللّه‏ُ شفاعتى».² (طبرانى در كبير و رافعى در مسند خويش با بيان سند تا ابن عباس مى‏نويسد:) پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم فرمود: هر كه دوستدار زندگى و مرگى همچون زندگى و مرگ من است، و مى‏خواهد در بهشت عدن - كه پروردگارم آفريده - ساكن شود، بايد پس از من على و دوستداران او را دوست بدارد، و به اهل بيتم اقتدا كند، همانا اهل بيت من همان عترت منند، آنان از طينت و سرشت من آفريده شده‏اند، و فهم و علم من را دارايند. واى بر كسانى از اُمتم كه فضل آنها را تكذيب كند، و رابطه خود را با من به وسيله قطع رابطه با آنان بِبُرد، خدا چنين كسانى

1. همان و نيز: المسند الجامع، ج 2، ص 446 و مطالب‏العاليه ج 4، صص 45-144.

2. كنز العمال، ج 6، ص 217 (منتخب كنز العمال در حاشيه مسند ج 5، ص 94) .

پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «حُرمت الجنةُ على من ظَلَمَ أهل بيتى و آذانى فى عترتى».¹ بهشت حرام است بر كسى كه بر اهل بيت من ظلم كند و (با اذيت و ستم به عترت) مرا بيازارد.

«.. اَلا! و ان ّ اهل بيتى أمان اُمّتى فاذا ذَهَبَ أهل بيتى جاء أمتى مايوعدون، ألا! و انّ اللّه‏ عصمهم من الضلالة و طَهَّرَهم من الفواحش، و اصطفاهم على العالمين، اَلا! و انّ الله أوجب مَحبّتهم و أمر بمودّتهم، اَلا! و انّهم الشهداء على العباد فى الدنيا و يوم المعاد، اَلا! وانّهم اهل الولاية الدالون على طُرُق الهداية، اَلا! و انّ اللّه‏ فَرَضَ لهم الطاعةَ على الفِرَق و الجماعة، فمن تمسّك بهم سَلَكَ و من حادَ عنهم هَلَكَ،...».² هان! (بدانيد) اهل بيت من امان است براى امتم، آن گاه كه زمين از آنها تهى شود، وعده الهى (قيامت) فرا مى‏رسد. همانا! خداوند آنان را از ضلالت مصون داشته و از پليدى‏ها پاك ساخته است، و بر همه عالميان برگزيده است. آگاه باشيد! كه خدا محبت آنها را واجب كرده و مردمان را به دوستى آنان فرا خوانده است. در دنيا و آخرت بر بندگان گواهند. اهل بيت من اهل ولايتند و راهنمايان راههاى هدايت، همانا خداوند پيروى از آنها را بر همه

1. الجامع الاحكام القرآن، ص 22.

2. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 19-418.

پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «اِسْتَوصوا بأهل بيتى خيرا، فانّى أُخاصِمَكم عنهم غدا و من اكن خصيمه اُخَصِّمُه، و من أُخَصِّمه دَخَلَ النار».¹ درباره اهل بيتم به نيكى سفارش كنيد، همانا در فرداى قيامت شاكى كسى كه به آنان بد رفتارى كند منم. و هر كه طرف دعوايش من باشم، و با او خصومت كنم به دوزخ مى‏رود.

«و اجعلوا أهل بيتى منكم مكانَ الرأس من الجَسَد و مكانَ العَيْنَين من الرأس، و لا يَهتدى الرأسُ الاّ بالعينين».² اهل بيت مرا نسبت به خود مانند سر براى بدن بدانيد، و آنان را همچون چشمان براى سر در نظر آوريد. سر بدون چشم (جايى را نمى‏بيند) و هدايت نمى‏شود. (اهل بيت نيز براى جامعه و امت اسلامى چنين اند. )

«قال رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم : اَلا اِنّ مَثَلُ اهل بيتى فيكم مثلُ سفينة نوح من رِكِبَها نجى و من تَخَلَّفَ عنها غَرِقَ».³ ابوذر مى‏گويد كه) پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم فرمود: آگاه باشيد! همانا مثل اهل بيت من در ميان شما و نقش آنها مثل كشتى نوح است، هر كه به آن درآيد نجات پيدا مى‏كند، و هركس از آن تخلف ورزد (و به اهل بيت چنگ نزند) غرق مى‏شود و هلاك مى‏گردد.

1. همان، ص 638، 665 و 682.

2. شيخ يوسف النبهانى: الشرف المؤبد، ص 31.

3. مستدرك الصحيحين، ج 3، ص 151 و نيز مطالب‏العاليه، ج 4، صص 63-262.

«قال رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم :... و أهلُ بيتى أمانٌ لِاُمّتى من الاختلاف (فى الدين) فاذا خالَفَتْها قبيلةٌ من العرب (يعنى فى احكام اللّه‏) اختلفوا. فصاروا حِزبَ ابليس».¹ (ابن عباس روايت مى‏كند كه) پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم فرمود: اهل‏بيت مانع اختلاف امتم (در دين) هستند. پس هر گاه قبيله‏اى از عرب (در احكام خدا) با اهل بيت مخالفت كند (و از آنان روى برتابد)، با هم اختلاف مى‏يابند و پراكنده مى‏شوند، و حزب شيطان مى‏گردند.

پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «النُجوم اَمانٌ لأهل السماء و اهل بيتى أمان لأمّتى».² ستارگان باعث ايمنى اهل آسمان اند، و اهل بيت من سبب در امان ماندن امّتم (از هلاكت و از لغزشها و انحرافها).

1. همان، ج 3، ص 149.

2و3- محمدبن درويش حوت بيروتى: اسنى المطالب فى احاديث مختلفه المراتب، چاپ اول، دارالفكر، 1412 ه، صص 11-510 و نيز؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 177 . مطالب العاليه ج 5، ص 83 و ج 4، ص 262.

در روايتى كه ابن حجر در صواعق آن را شاهد گفته خود در اين زمينه قرار مى‏دهد، آمده است: «فى كل ّ خَلَف عدولٌ من اهل بيتى».² در هر نسلى (و در هر عصر و زمانى) فردى (ممتاز و عادل كه همسنگ و همطراز با فرد پيش از خود است)، از اهل بيت من وجود دارد.

1. تفسير كبير، ج 25، ص 167.

2. الصواعق المحرقة، ص 90 .

3. المفردات، ص 29.

1. به نقل از صدرالدين صدر: المهدى، مكتبة المنهل، 1398 ه، ص 9-58.

2. القارى فى المرقاة فى شرح المشكوة، ج 5، ص 600.

ج. آل

واژه آل نيز كه در قرآن بكار رفته است، مترادف با كلمه «اهل البيت» است.

ابن ايثر مى‏گويد: در آل محمد (كسانى كه صدقه بر آنان حلال نيست» اختلاف است، اكثر بر اين هستند كه آنان اهل بيت پيامبرند.² بيهقى در سنن بابى به همين عنوان دارد «باب بيان اهل بيته الذين هم آله».³ (باب بيان اهل بيت پيامبر و كسانى كه آل اويند)

1. اسنى المطالب، صص 588 و 609.

2. همان.

3. لسان العرب، ج 11، ص 38.

4. سنن بيهقى، ج 2، ص 148. در اين باب بيهقى روايت ثقلين را مى‏آورد كه در ذيل آن مراد از آل، آل على و... است.

1. «لا أَسْأَلُكم عليه أجْرا الاّ المودّةَ فى القربى». پاداشى نخواهم از شما جز مودت خويشاوندانم.

1. لسان العرب، ج 11، ص 38.

2. بدون شك پيامبر فاطمه را دوست مى‏داشت و مى‏گفت: «فاطمة بضعةٌ منّى يُؤْذينى مايُؤذيها». فاطمه پاره تن من است. آنچه او را آزاد دهد، مرا مى‏رنجاند. و به نقل متواتر ثابت شده است كه آن حضرت على، حسن و حسين را دوست مى‏داشت. و وقتى اين مطلب ثابت گرديد، بر امت واجب است كه همانند پيامبر عمل كنند (اين 4 نفر را دوست بدارند)، زيرا خدا در قرآن مى‏گويد «واتبعوه لعلّكم تَهْتَدون». (از پيامبر پيروى كنيد شايد هدايت شويد.)، «فليحذرِ الذين يُخالفون عن اَمرِه». (آنان كه از امر پيامبر مخالفت ورزند بايد ترسان باشند)، «قل اِن كنتم تُحِبّون اللّه‏ فاتبعونى يُحْبِبْكم اللّه‏ُ». (بگو اى پيامبر اگر شما خدا را دوست مى‏داريد، مرا تبعيت كنيد، خدا دوستتان مى‏دارد)، «لقد كان لكم فى رسولِ اللّه‏ اسوةٌ حسنة». (به راستى پيامبر برايتان الگوى نيك و پسنديده‏اى است).

اگر حُب آل محمد رفض (خروج از دين) است، اى دو چيز گرانمايه (انس و جن) گواه باشيد كه من رافضى ام (آل محمد را دوست دارم)¹.

1. تفسير كبير، ج 25، صص 66-165.

قال رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم : «اَلا و من ماتَ على حُبّ آل محمد مات شهيدا. الا و من مات على حَبّ آل محمد مات مغفورا له، الا و من مات على حبّ آل محمد مات تائبا، الا و من مات على حبّ آل محمد مات مُستكمل الايمان... بَشَّرُه الملك الموت، بِالجنّة، ثم منكر و نكير،... فتح له فى قبره بابان الى الجنة،... جَعَلَ اللّه‏ قبره زوّار ملائكة الرحمة، الا و من مات على حبّ آل محمد مات على السُنّة و الجَماعة. الا و من مات على بُغض آل محمّد جاء يوم القيامة مكتوبا بين عينيه آيسٌ مِن رحمةِ اللّه‏... مات كافرا... لم يَشُمّ رائحةَ الجَنّة».¹ پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم فرمود: هان آگاه باشيد! هر كس بر حُب (دوستى) آل محمد بميرد شهيد مرده است. گناهانش آمرزيده مى‏شود و توبه‏اش پذيرفته است و ايمانش كامل. ملك الموت او را به بهشت بشارت مى‏دهد، (و سپس در قبر) منكر و نكير او را بشارت دهند، در قبر دو در به بهشت برايش گشوده مى‏شود. خدا قبرش را زيارتگاه فرشتگان رحمت قرار مى‏دهد. هر كس بر دوستى آل محمد بميرد، بر سنت (پيامبر) و جماعت (مسلمانان) مرده است و هر كس بر دشمنى آل محمد بميرد، روز قيامت بين دو چشمش (پيشانى) نوشته شده: نا اميد از رحمت خدا. چنين شخصى كافر مى‏ميرد، و بوى بهشت به مشامش نمى‏رسد.

1. محمود بن عمر زمخشرى: الكشاف، ج 4، منشورات بلاغة، صص 21-220. و تفسير كبير ج 27، صص 66-165. و ابو عبداللّه‏ محمد بن انصارى قرطبى: الجامع لاحكام القرآن، ج 17، دار احياء التراث العربى، 1405، ص 23.

بارى، اين حديث كه مورد توجه بزرگان اهل سنت قرار گرفته است، و در كتابهاى خود به آن اشاره كرده‏اند، عظمت اهل بيت پيامبر و عترت را مى‏نماياند، و تأييدى است بر اين كه لفظ عترت يا اهل بيت در حديث تمسك بجا و درست است. و با چنين منزلت و جايگاهى به راستى آنان يكى از دو چيز گرانمايه‏اند، هر كه پيرو سنت پيامبر است بايد آنان را دوست بدارد، و از دشمنى با آنها بپرهيزد. زيرا دوستى آنان انسان را نجات مى‏دهد، و دشمنى با آنها انسان را هلاك مى‏سازد و از رحمت خدا دور مى‏كند.

د. عترت

در حديث ثقلين بر اساس برخى از نقلها به جاى كلمه «اهل البيت» واژه «عترة» جلب توجه مى‏كند، و گاه هر دو با هم ذكر شده و اهل البيت به عنوان بدل عترت آمده است:

«قال رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم : انى تارك فيكم الثَقَلين خَلفى؛ كتابَ اللّه‏ و عترتى فانّهما لَنْ يتفرّقا حتى يَرِدا علىَّ الحوضَ».¹ من در ميان شما دو چيز گرانقدر مى‏گذارم و مى‏روم ؛ كتاب خدا و عترت من. همانا! اين دو از هم جدائى ناپذيرند، تا اين كه در حوض بر من وارد شوند.

ازهرى به نقل از محمد بن اسحاق مى‏گويد: «هذا حديثٌ صحيح».² اين حديث صحيح است:

قال رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم : «انّى تارك فيكم الثقلين، كتاب اللّه‏ و عترتى اهل

1. لسان العرب، ج 4، ص 538.

2. همان .

در احاديث ديگر نيز پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم مردمان را نسبت به عترت سفارش كرده است. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «اوصيكم بعترتى خيرا و انَّ موعِدُكم الحوض...».¹ نسبت به عترتم شما را به خير (نيكى، رفتار بايسته و درست) سفارش مى‏كنم، و همانا (بدانيد كه در اين باره) وعده گاه (من و) شما حوض است.

1ـ ابن اثير مى‏گويد: «عترة رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم ولد فاطمه (رض): هذا قول ابن سيده... عترة الرجل أخصُّ أقاربه».² عترت انسان به خاص‏ترين (و نزديكترين) خويشاوندان وى اطلاق مى‏شود، و عترت رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم فرزندان فاطمه (رض) هستند. قول ابن سيده نيز همين است.

2. ابن اعرابى مى‏گويد: «العترةُ ولدُ الرجل و ذريّته و عقبُه من صُلبه... فعترة النبى صلي الله عليه و آله وسلم ولد فاطمة البتول عليها السلام».³ عترت فرزند و ذريه انسان است، كه (به تدريج و نسلى پس از ديگرى) از صُلب وى پديد مى‏آيند، از اين رو عترت پيامبر فرزندان فاطمه بتول (رض) است.

3. از ابى سعيد روايت شده: «العترةُ ساقُ الشجرة»... و عترةُ النبى صلي الله عليه و آله وسلم عبدالمطلب و ولده» عترت به معناى تنه درخت است و

1. كشف الاستار، ج 3، ص 224.

2. النهاية، ج 3، ص 177. ملا على قارى نيز در شرح شفا، آن جا كه حديث ثقلين را شرح مى‏دهد، مى‏نويسد: «المراد بعترته اخصّ قرابته. و قيل: المراد علماء امّته». مراد از عترت پيامبر ويژه‏ترين خويشاوندان اوست و گفته شده مراد از عترت عالمان امت آن حضرت است. (عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 690).

3. لسان العرب، ج 4، ص 538.

انس بن مالك از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم روايت مى‏كند كه فرمود: «نحن سبعة بنو عبدالمطلب، ساداتُ اهل الجنّة، أنا، و أخى علىٌّ و عمّى حمزة و جعفر، والحسن، والحسين، و المهدىّ»¹ ما هفت نفر از فرزندان عبدالمطلب، سادات (بزرگان و سروران) بهشتيان هستيم، من، برادرم على، عمويم حمزه و جعفر و حسن و حسين و مهدى.

4. ابو عبيده و عده‏اى ديگر مى‏گويند: «عترة الرجل و أُسرتُه و فصيلتُه ورهْطُه الأدنون»² عترت انسان و اُسره او (كسانى كه فرد به وسيله آنها توانمند مى‏شود و قوت مى‏گيرد)³ و فرزندان او،⁴ همان خويشاوندان نزديك به انسان است.

1. يوسف بن يحيى مقدسى شافعى: عقدالدرر فى اخبار المنتظر، (تحقيق دكتر عبدالفتاح محمد الحلو، تعليق على نظرى منفرد)، انتشارات نصايح، 1416، صص 95-194.

2. لسان العرب، ج 4، ص 538.

3. مفردات راغب، ص 18.

«واعلموا انّما غَنِمْتُم مِن‏شى‏ء فَاِنَّ للّه‏ خُمُسه و للرّسول ولِذى القربى...».⁴ بدانيد 51 غنيمت هر چيزى كه بدست آورديد، ويژه خدا و رسول و خويشاوندان و... است.

«قُل لا اَسْئَلُكم عليه اَجرا الاّ المودَّة فى القربى».⁵ بگو (اى پيامبر)! اجرى از شما نمى‏خواهم مگر مودت نسبت به خويشاوندان نزديكم.

قال رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم : «لا أَسْئَلُكم اجرا الاّ المودّةَ فى القربى أَنْ تَحْفِظُونى

1. لسان العرب، ج 4، ص 538.

2. لسان العرب، ج 4، ص 538.

3. براى آگاهى بيشتر رجوع كنيد به سوره مائده آيه 106، توبه آيه 113، فاطر آيه 18، حشر آيه 6، بقره آيه 83و177، بنى اسرائيل آيه 26، روم آيه 38 و...

4. انفال (8) : 41 .

5. شورى (42): 23.

و نيز ابن عباس گويد، زمانى كه آيه مودت نازل گرديد، از پيامبر پرسيدند: «يا رسولَ اللّه‏ من قرابتك هؤلاء الذين وَجَبْتَ علينا مَوَدَّتَهم قال: على و فاطمه و وُلْداهما».² اى پيامبر خدا مودت چه كسانى از خويشاوندانت بر ما واجب است؟ حضرت فرمود: على و فاطمه و فرزندان اين دو.

«والمراد بعترته العلماءُ العاملين منهم اِذ هم الّذين لا يُفارقون القرآن».³

1. الدرالمنثور فى التفسير المأثور، ج 7، ص 348.

2. همان.

3. فيض القدير، ج 3، ص 15.

«و مِن خصائصه أَنّ أولادُ بناته يَنْتَسِبُون اليه بخلاف غيره، و أولادَ بنات بناته لا يشاركون أولادَ الحَسَنَيْن فى الاِنتساب إليه و ان كانوا من الذُرّيّة».¹ از ويژگيهاى پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم اين است كه فرزندان دخترش به او نسبت داده مى‏شوند، (به خلاف غير آن حضرت)، و فرزندان دختر دخترانش مانند فرزندان حسنين (حسن و حسين) به پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم نسبت داده نمى‏شوند (و در اين فضيلت شركت ندارند)، اگر چه آنان از ذريه (پيامبر) هستند.

«و قال بعضم معناه: الاّ أن تودّوا قراَبتى و عترتى و تحفظونى فيهم... وَاخْتَلَفُوا فى قرابته، قيل: فاطمة الزهراء و على و ابناهما و فيهم نزل «انّما يريداللّه‏...».² بعضى (مانند سعيد بن جبير و ابن شعيب) گفته‏اند معناى آن اين است كه خويشاوندانم و عترتم را دوست بداريد، و با اين شيوه مرا پاس داريد... در اين كه خويشان پيامبر چه كسانى اند، اختلاف است، گفته شده (مراد) فاطمه زهرا، على و دو فرزندش مى‏باشد، و در حق ايشان آيه «انّما يريد اللّه‏...» نازل شده است.

1. اسنى المطالب، ص 336 (به نقل از محمود ارناؤوط در پانويس).

2. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 373.

«و من سُؤدَدِها اَنّ المهدىَّ المُبَشِّرَ به فى آخر الزمان من ذُريّتها، فهى مخصوصةٌ بهذه الفضيله دونَ غيرها».¹ از دلايل سيادت و عظمت فاطمه (س) اين است كه آن مهدى كه مژده ظهور را و در آخرالزمان داده‏اند. از ذريه فاطمه است. پس اين فضيلت ويژه فاطمه است، نه غير او.

ه. تمسك

اين واژه نيز ريشه قرآنى گويايى دارد، و مشتقات مختلفى از آن در قرآن استعمال شده است:

«فَمَنْ يَكْفُر بالطاغوت و يُؤمن باللّه فقد استمسك بالعُروةِ الُوثقى لا انْفِصامَ لها».² هر كس به طاغوت كفر ورزد و به خدا ايمان آورد، به دستاويزى استوار و محكم چنگ زده است، دستاويزى كه ناگسستنى است.

1. عقدالدرر، ص 205.

2. بقره (2): 256.

1. المفردات، ص 468. عبقات‏الانوار ج 2-1، ص 495 (به نقل از طيبى در كاشف).

2. لسان العرب، ج 10، صص 88-487.

و. حوض

از جمله واژه‏هاى حديث ثقلين، كلمه «حوض» است، و به همين مناسبت مى‏توان آن را از احاديث حوض به حساب آورد، كه روايات آن در حد تواتر است.

«أِنّا اَعْطيناك الكَوثَرَ».³ (اى پيامبر) ما كوثر را به تو عطا كرديم.

«هل تَدْرُون ما الكوثر... فانّه نهر وَ عَدنيه ربّى فى الجنّة -تبارك و تعالى-

1. عبقات الانوار، ج 2-1، ص 495 (به نقل از كاشف، فصل دوم).

2. لسان العرب، ج 7، ص 141.

3. كوثر (108): 1.

«دخلتُ الجنّة فاذا انا بِنَهْر حافَتاه اللؤلؤ، فغرفتُ بيدى فى مجراى ماءه، و اذا مِسْكٌ اَذْفَر: قلتُ يا جبرئيل، ما هذا؟ قال: هذا الكوثر الذى أعطا كه اللّه‏».² وارد بهشت شدم، به نهرى برخوردم كه كرانه‏هاى آن را لؤلؤ در برگرفته بود. كفى آب از مجراى آن برگرفتم بوى مشك مطبوعى از آن برخاست، به جبرئيل گفتم: اين چيست؟ گفت اين همان كوثرى است كه خدا به تو بخشيده.

الفاظ روايت در صحيح بخارى و مسلم، به نقل از انس و حذيفه چنين آمده است: «ليردّنّ علىّ ناسٌ من اصحابى الحوضَ اذا رأيتُهم و عرفتهم اِخْتَلَجُوا دونى، فأقول: يا ربّ أصحابى أصحابى! فيقال لى: انك لا تدرى ما احدثوا بعدك».³ به يقين كسانى از اصحابم در حوض بر من وارد مى‏آيند، و آن گاه كه آنها را ديدم و شناختم از من دور مى‏گردند و

1. ابو عبدالرحمن احمد بن شعيب بن على النسائى: تفسير نسائى، ج 2 (تحقيق و تعليق سيد بن عباس جليسى و صبرى عبدالخالق شافعى)، چاپ اول، مكتبة السنة، 1410 ه، صص 56-555. و المسند الجامع، ج 2، ص 402. و منتخب الصحيحين، ص409.

2. تفسير نسائى، ج 2، ص 559. و المسند الجامع، ج 2، ص 407.

3. منتخب الصحيحين، ص 328 و المسند الجامع ج 2، ص 40.

«فانهم يأتون يوم القيامة غُرّا مُحَجِّلين من الوضوء، و أنا فَرَطُهم على الحوض، اَلا لَيُذادنَّ رجالٌ عن حوضى كما يذادّ البعيرُ الضالّ. أناديهم: الا هَلُمَّ اَلا هَلُمّ، فيقال: انّهم قد بَدَّلُوا بعدك، فأقول: سُحْقا فَسُحْقا فَسُحقا».¹ پس آنان روز قيامت (نزد من) مى‏آيند در حالى كه پيشانى آنها از اثر وضو مى‏درخشد، و من پيش از آنها در حوض حاضر مى‏شوم. آگاه باشيد كه مردمانى از حوضم طرد مى‏شوند، چنانچه شتر بيگانه از آبشخور رانده مى‏شود. صدايشان مى‏زنم: هان! بياييد، بياييد، پس گفته مى‏شود: آنها بعد از تو (دين خدا را) دگرگون ساختند، پس مى‏گويم: دور باد، دور باد.

1. منتخب الصحيحين، ص 238.

2. همان، ص 115.

3. همان، صص 421 و 213.

4. همان، ص 124.

5. همان، صص 213 و 421.

1. همان، ص 339.

3. همان ص 421.

4. المسند الجامع، ج 2، ص 407. و نيز: تفسير نسائى، ج 2، ص 556.

5. تفسير نسائى، ج 2، ص 559.

بخش

در حديث ثقلين نكته‏هاى فراوانى نهفته است، موارد زير از آن جمله‏اند:

1. اهميت قرآن و عترت

با توجه به واژه ثقلين و قرينه‏هاى موجود در حديث، و نيز احاديثى كه درباره عترت و اهل بيت از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم رسيده است، مى‏توان دريافت كه پيامبر در اين حديث عظمت و شرافت عترت را مى‏نماياند. و از جايگاه و منزلت والاى آن خبر مى‏دهد. و مقصود اساسى و هدف اصلى در اين حديث توجه دادن مردمان به عترت است. زيرا كتاب خدا در نزد مسلمانان معلوم بود، و همگان به مرتبه گرانقدر آن توجه يافتند، و آن را دستور زندگى شناختند. با آموزشهاى قرآنى و سخنان پيامبر درباره كلام خدا در زمان وحى عظمت قرآن در دل‏ها جاى گرفت، و سرانجام همه در برابر بزرگى قرآن سر فرود آوردند، و دانستند اين كتاب و جمله جمله آن وحى و معجزه الهى است.

و از جمله معانى آيه «يسألونك عن الساعة... ثَقُلَت فى السّماوات و الأرضِ...»،³ اين است كه علم به لحظه فرا رسيدن قيامت بر (اهل) آسمانها و زمين مخفى است.

پيامبر در اين حديث كه آياتى از قرآن⁴ و نيز روايات فراوان ديگر آن را تأييدمى كند، مى‏خواهد اين حقيقت را باز گويد كه عترت عدل و همتاى قرآن است. و اهل بيت چون قرآن عظمتى ويژه دارد. و چون سرمايه و كالاى گرانبها و نفيسى است⁵ كه هر كسى براى داشتن آينده‏اى درخشان و اميدوار به آن نياز دارد، و بايد آن را به همراه خود داشته باشد، و از آن نگهدارى و مواظبت كند، و نقش هدايتگرى و تفسير و تبيين قرآن را از آنان بخواهد و به هدايت آنها تن دهد.

1. زلزال (99): 2.

2. المفردات، ص 80.

3. اعراف (7)، ص 187.

4. مانند آيه مودت كه قبلاً يادآورى مى‏گرديد.

5. ماده ثقل به معناى كالا و توشه نيز آمده و در قرآن به كار رفته است (به ماده‏ثقل رجوع كنيد).

مضمون آيه را پيامبر تكرار مى‏كند و مى‏گويد: خدايا اينها اهل بيت منند، پليدى را از آنان بزداى و به شيوه‏اى خاص آنها را پاكيزه گردان.

و به اين ترتيب پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم اهل بيت را همطراز خود مى‏كند و همچون جان خويش مى‏داند. «و مِنْ ثَمّ صَحّ أنّه صلي الله عليه و آله وسلم قال: انّى تاركٌ فيكم ما ان تمسكتم به لن تَضِلّوا كتاب اللّه‏ و عترتى». پس اين حديث پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم كه فرمود: «من در ميان شما چيزى را بر جاى مى‏گذارم كه اگر به آن متمسك شويد، هرگز گمراه نمى‏شويد، و آن چيز كتاب خدا و عترت من است.» صحيح و درست است.¹

2. مسئوليت در برابر قرآن و عترت

از جملاتى چون «فانظروا كيف تَخْلِفُونى فيهما».² (بنگريد پس از

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 663 (به نقل از صواعق المحرقه).

2. حلية الأولياء، ج 1، ص 355.

«روى فى قوله تعالى «وَ قِفُوهم انّهم مَسئولون» عن ولايةِ على و اهل البيت. لأنّ اللّه‏ أمر نبيَّه صلي الله عليه و آله وسلم ان يَعْرفَ الخَلْقَ انه لا يسألهم على تبليغِ الرسالة أجرا الاّ المودّه و فى القربى. و المعنى انّهم يُسائلون: هل والُوهم حَقَّ المولاة كما اَوْصاهم النبى صلي الله عليه و آله وسلم أم أضاعوها و أهملوها فَتَكون عليهم المُطالبة و التَبِعة».¹

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 663.

«اذكركم اللّه‏ فى اهل بيتى، اى اُحّذر كم اللّه‏ فى شأن اهل بيتى و اَقُول لكم، و لاتؤْذوهم فاحفظوهم... كما يقول الأبُ المشفق: اللّه‏! اللّه‏! فى حقّ اولادى... و لعلّ الَّرفى هذه الوَصيّة و الاقتران بالقرآن، ايجابُ محبّتِهم لقوله تعالى: «قل لا أسئلكم عليه أجرا الا المَوَدّة فى القربى»، فانّه تعالى جعل شُكْرَ اِنعامه و إحسانه بالقرآن منوطا بِمَحَبتهم على سبيل الحصر، و كأنّه صلي الله عليه و آله وسلم يوصى الأمّة بقيام الشكر و قيّد تلك النعمة به، و يُحذّر هم عن الكفران فمن قام بالوصيّة و شكر تلك الصنيعه بحُسن الخِلافة بينهما لن يفترقا فلا يفارقانه فى مواطن القيامة و مشاهدها حتّى يَرِدا الحوض، فيشكرا صنيعه عند رسول اللّه‏، «فح» هو بنفسه يكافيه، و اللّه‏ يُجازيه الجزاء الأوفى. و مَن أضاعَ الوصيّةَ و كفر النعمة، فحكمه بالعكس. و على هذا التأويل حسنُ موقع قوله: انظروا كيف تخلفونى فيهما. و النَظَر بمعنى التأمل و التفكّر، اى تفكّروا واستعملوا الرويّة فى استخلافى أيّاكم هل تكونون خَلْفَ صدقٍ او خلف سوء».¹ خدا را بياد مى‏آورم درباره اهل بيتم، يعنى بر حذر مى‏دارم شما را از بى حرمتى درباره آنها، اهل بيت مرا پاس بداريد، مبادا آنها را بيازاريد... اين جمله مثل اين است كه پدر دلسوز مى‏گويد: خدا را، خدا را در حق فرزندانم...

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 96-494 (به نقل از كاشف). سخن طيبى را ملا على قارى نيز در كتاب «مرقاة المفاتيح» مى‏آورد (همان، ص 694).

3. سرنوشت انسان در گرو قرآن و عترت

اينكه در حديث ثقلين آمده است: «به كتاب خدا متمسك شويد تا در گمراهى نيفتيد و نلغزيد»،¹ «خدا را به ياد شما مى‏آورم درباره

1. صواعق المحرقه، ص 75. كنز العمال، ج 1، صص 75-174.

پيامبر جن و انس، عرب و عجم، مردمان زمان خود و ديگر مردمان تا قيامت را به دين خدا و آنچه رضاى خدا در آن است، فرا

1. صحيح مسلم، ج 5، ص 26.

2. صواعق المحرقه، ص 75. و كنز العمال، ج 1، صص 75-174.

3. صحيح ترمذى، ج 2، ص 308. مسند احمد، ج 5، ص 181.

«و هذا نَصٌّ فى المقصود، فمن تمسّك بكتاب اللّه‏ تمسّك بهم، و من عَدَلَ فهم عدل عن كتاب اللّه‏ من حيث لا يدرى و هو يقول: آمنتُ باللّه‏ و بكُلّ ما ثَبَتَ مجئ رسول اللّه‏ به مِن عنداللّه‏ (فلا و ربُّك لا يُؤمنون حتّى يُحَكِّموك فيما شَجَرَ بينهم ثم لا يَجِدوا فى أَنْفُسِهم حَرَجا مِمّا قَضَيْتَ و يُسَلِّموا تسليما).¹ اين حديث آشكارا و روشن مقصود را مى‏رساند، پس هر كس به كتاب خدا متمسك شود، به عترت پيامبر چنگ زده است، و هر كه از عترت روى گرداند، ناخود آگاه از كتاب خدا روى برتافته است، در حالى كه مى‏گويد به خدا و آنچه پيامبر از جانب خدا آورده ايمان آورده‏ام. (خدا در قرآن مى‏گويد:) «به خدا سوگند به تو ايمان نمى‏آورند، مگر اين كه تو در مشاجرات (و مسائل اختلافى) بين آنها داورى كنى، و آنان كوچكترين وسوسه‏اى در دل خود نسبت به حكم تو نيابند، و تسليم محض داوريت شوند.

«الاترى؟ أنّه عليه الصلاة و السلام - قَرَنَهم بكتاب اللّه‏ - تعالى - فى كون

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 86-685.

4. جدائى ناپذيرى قرآن و عترت

از جمله «لن يفترقا حتّى يَرِدوا عَلَىَّ الْحَوْضَ»،³ كه در احاديث فراوانى آمده است به طور صريح استفاده مى‏شود كه قرآن و عترت همواره با همند، و هرگز از هم جدا نمى‏شوند.

معناى «لن يفترقا» نفى ابدى است، يعنى تا قيامت در همه زمانها و عصرها قرآن با عترت است. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم به نقل از مبدأ وحى اين مطلب را اعلام مى‏كند. و مى‏گويد: «خداوند لطيف و دانا اين خبر را داده است».⁴ و از آن جا كه جمله فوق قطعى الصدور است، و ممكن نيست سخن وحى و وعده پيامبر خلاف واقع در آيد. مى‏توان دريافت كه تلازم قرآن و عترت هميشگى است، و يكى ديگرى را

1. محمدرضا حكيمى: اجتهاد و تقليد در فلسفه، چاپ اول، دفتر نشر فرهنگ اسلامى، 1378، ص 108 (به نقل از عبقات الأنوار، ج 4-3، ص 26).

2. همان.

3. تاريخ بغداد، ج 8، ص 442. حليه الأولياء ج 1، ص 355. مجمع الزوائد، ج 10، ص 363. كنزالعمال ج 7، ص 225.

4. همان.

1. علامه مناوى پس از نقل حديث ثقلين، و توجه به معناى آن، جداناپذيرى قرآن و اهل بيت را تا روز قيامت يادآور مى‏شود و به نقل از شريف (سمهودى) مى‏نويسد: «هذا الخبر يُفهم وجودَ من يكون اَهلاً لِلتمسك به مِنْ اهل البيت و العترة الطاهرة فى كلّ زمنٍ الى قيام الساعة، حتى يتوجَّهَ الحثُّ المذكور الى التمسك به، كما انّ الكتاب كذلك. فلذلك كانوا اَمانا لِاهل الارض، فاذا ذَهَبوا ذَهَبَ اهل الأرض».¹ اين خبر مى‏فهماند از اهل بيت و عترت طاهره، كسى كه اهليت براى تمسك دارد، در همه زمانها تا برپايى قيامت موجود است. و آن گونه كه تمسك به قرآن توصيه شده، تمسك به اهل بيت نيز سفارش شده است، و از اين رو سبب ايمنى و بقايند براى ساكنان زمين. و آن گاه كه آنان از زمين بروند، اهل زمين نابود مى‏شوند.

2. ابن حجر نيز در صواعق مى‏گويد: «و فى احاديث الحَثّ على التمسّك باهل البيت اشارة الى عدمِ انقطاع مستاهل منهم للتمسك به الى يوم

1. فيض القدير، ج 3، ص 15.

«و من طعن فى نَسَب شخص من أولاد فاطمه (رض) بأن قال: أَفْنَى الحجاج بن يوسف ذريّتها ولم يَبْق احدٌ منهم، و ليس فى الدنيا احد يَصِحُّ نَسَبُه اليها، فقد ظلم و كذب و أساء، فانّ تعمّد ذلك بعد ما نشأ فى بلادِ علماء الدين، كاد يكون كافرا. لأنّه يُخالِفُ ما قال رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم ... انّى تاركٌ فيكم ما ان تَمَسَّكْتم به لن تضلّوا بعدى... كتاب اللّه‏... و عترتى اهل بيتى، و لن يفترقا حتى يردا علىّ الحوض... فماد ام القرآن باقيا فأولاد فاطمه باقون، لظاهر الحديث الصحيح».³ هر كس درباره فرزندان فاطمه (س) به ناسزا بگويد: حجاج بن يوسف ذريه وى را نابود كرده، و احدى از ايشان باقى نمانده است، و در دنيا نمى‏توان كسى را يافت كه به فاطمه منسوب باشد. براستى ستم ورزيده و دروغ گفته، و سخن زشت و ناروا بر زبان رانده است. و اگر در شهرهايى به سر مى‏برد كه داراى عالمان دينى اند، و به عمد اين سخن را بگويد، به مرز كفر و بى دينى

1. الصواعق المحرقه، ص 90 .

2. عبقات الأنوار، ج 4-3، ص 272. و ج 2-1، ص 558.

3. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 11-510.

5. نقش محورى قرآن و عترت

حديث ثقلين در بسيارى از نقلها، قرآن را به عنوان وسيله و رابطى بين خدا و مردم معرفى مى‏كند.¹ و جمله‏اى كه در آن انسانها موظف شده‏اند به كتاب خدا متمسك شوند تا از گمراهى نجات يابند، در اين حديث از متواترات است. و نيز در احاديث بسيارى قرآن ثقل اكبر و عترت ثقل اصغر، عنوان شده است.² كه خود جايگاه برجسته و نقش محورى قرآن را مى‏نماياند.

1. كنزالعمال، ج 1، صص 75-174.

2. مستدرك الصحيحين، ج 3، ص 109. صحيح ترمذى ج 2، ص 308.

«ايّها الناس أنّى تارك فيكم امرين لن تضلّوا ان اتّبعتموهما؛ و هما كتاب اللّه‏ و اهل بيتى عترتى».² اى مردم من در ميان شما دو چيز بر جاى مى‏گذارم كه اگر از آن دو پيروى كنيد هرگز گمراه نشويد، يكى از آن دو كتاب خداست و ديگر اهل بيت و عترتم.

«فالتَمَسُّك بالقرآن التعلّق بأمره و نهيه و اعتقاد جميع ما فيه و حقّيته، والتمسّك بعترته مَحَبّتهم و متابعةُ سِيرتهم».³ تمسك به قرآن به اين است كه انسان به امر و نهى آن بها دهد و عمل كند، و بر همه آنچه در قرآن آمده اعتقاد يابد، و حقّيت و درستى آنها را بپذيرد. و تمسك به عترت، محبت آنان است، و پيروى از سيره و روش آنها.

«اعملوا بالقرآن، اَحِلّوا حلالَه، و حَرّموا حَرامه، وَ اقْتَدوا به، و لا تكفروا الشى‏ء منه، و ما تشابه (عليكم) فَرُدّوه الى اللّه‏ - عزوجل - و الى اُولى العلم من بعدى - كَيْما - يُخْبِروكم».⁴ به قرآن عمل كنيد، به حلال و حرامش پايبند باشيد، و قرآن را مقتداى خود (و اساس) قرار دهيد و چيزى (از حقايق و مسائل مطرح شده در قرآن) را منكر نشويد و نادرست ندانيد. آنچه را بر شما مشتبه مى‏شود و نمى‏توانيد معناى درست آن

1. عبقات الأنوار، ج 4-3، ص 26.

2. مستدرك الصحيحين، ج 3، صص 109 و 148. مسند احمد، ج 3، صص 14 و 17 و 26 و 59. صواعق المحرقه، ص 89.

3. عبقات الأنوار، ج 2-1 (به نقل از شرح شفا).

4. مطالب العاليه، ج 4، ص 65.

6. فراخوانهاى قرآن و عترت:

آنچه در قرآن آمده است، جوهر رسالت پيامبران را تشكيل مى‏دهد. و عترت نيز مردمان را به اصول مطرح شده در اين كتاب آسمانى فرا مى‏خواند، برخى از تعاليم حيات بخش قرآن چنين است:

آ. برپايى قسط و دادگرى در ميان مردم

از مهمترين اصولى كه قرآن مردمان را به سوى آن فرا مى‏خواند و كوششهاى فراوان پيامبران را براى استوار ساختن بناى آن يادآور مى‏گردد، اقامه قسط و داد است. و از برخى آيات به طور صريح استفاده مى‏شود كه بر پايى قسط و دادگرى يگانه هدف اصيل بعثت پيامبران و فرود آمدن كتاب آسمانى و ميزان الهى است.

«لقد اَرْسَلنا رُسُلَنا بالبيّنات، و اَنْزَلنا معهم الكتابَ و الميزانَ، ليقومَ الناسُ بالقِسط».¹ همانا پيامبران را با نشانه‏هاى آشكار برانگيختيم، و با آنان كتاب و ميزان فرستاديم، تا مردمان به قسط و دادگرى برخيزند (و همه چيز بر پايه داد و دادگرى باشد).

1. حديد (57): 25.

چنانچه در اين آيه و نظائر آن¹ ملاحظه مى‏شود، برپايى قسط يك وظيفه همگانى است، و در همه روابط اجتماعى و مسائل اقتصادى، قضاوتها و... بايد حاكم گردد. اقامه دادگرى دستور ترديد ناپذير قرآن است، و شيوه‏اى سعادت آفرين براى سامان زندگى انسانهاست كه خدا آن را دوست مى‏دارد و مى‏پسندد. اين فرمان به اندازه‏اى مهم و محورى و اساسى است، كه اگر قرآن به جز اين چند آيه رهنمود ديگرى نمى‏داشت، بجا بود ثقل اكبر دانسته شود.

ب. عدالت اجتماعى

از فراخوانهاى مهم قرآن گسترش عدل در جامعه، واداشتن مردم به پذيرش آن، و دميدن روح عدالت اجتماعى در جامعه انسانى است. دين خدا به عدل زنده است،و صراط مستقيم به آن پيموده مى‏شود. و مردمان وظيفه دارند در هر شرايطى عادلانه رفتار و عمل كنند، و در مسيرعدالت گام نهند و ذره‏اى نلغزند. و رهنمودهاى قرآن در اين زمينه به تنهايى كافى است، كه قرآن را پيامبر بزرگوار اسلام ثقل اكبر معرفى كند.

«اِنّ اللّه‏َ يَأْمُرُ بالعَدل و الاِحسان».² خداوند (همه را) به اجراى عدالت و احسان (به يكديگر) فرا مى‏خواند.

ج. رهايى و آزادى انسان

قرآن فرو فرستاده شد تا تيره روزيها و فلاكتها را از آدمى دور كند، و بندهايى كه برپاى و دست و انديشه انسان نهاده‏اند، و توان حركت سازنده و درست را از وى ستانده‏اند، بگسلد. و با دعوت به پرستش

1. مانند آيه‏هاى سوره نساء (4): 135. اعراف (7): 29. انعام (6): 152. مائده (5): 42.

2. نحل (16): 90. در اين باره تعاليم ارزنده‏اى در قرآن و سنت آمده است. آيات سوره شورى (42): 15. و اعراف (7): 157. نمونه هايى از آنهاست.

«... يأمُرُ هم بالمعروف، و ينها هم عن المنكر، و يُحلّ لهم الطَيّبات، و يُحَرّم عليهم الخَبائث، و يَضَعُ عنهم اِصْرَهُم و الأغلالَ التى كانت عليهم...».¹ پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم مردمان را به نيكى فرا مى‏خواند و از زشتى و بدى باز مى‏دارد، پاكيزه‏ها را حلال مى‏كند و پليديها را حرام مى‏سازد. و بارى را كه بر دوش مردمان سنگينى مى‏كند بر مى‏دارد، و زنجيرهايى كه آنان را در بند كرده‏اند مى‏گسلد.

«قل: يا اهل الكتاب تَعالوا إلى كلمة سواءٍ بيننا و بينكم، الاّ نعبُدَ الاّ اللّه‏ و لا نُشرك به شيئا، و لا يَتَّخِذَ بَعضُنا بَعْضا اَربابا من دونِ اللّه‏».² بگو اى اهل كتاب! بياييد به كلمه‏اى كه ما و شما يكسان بدان معتقديم گردن نهيم، جز خدا را نپرستيم، و چيزى را شريك او قرار ندهيم، و برخى از ما برخى ديگر را ارباب و خدايگان خود نگيرد...

د. ساماندهى مادى و معيشتى

قرآن فعاليت پيامبران را تنها به قلمروهاى معنوى منحصر نمى‏سازد، بلكه از آنان مى‏خواهد براى بالا بردن سطح زندگى مادى و

1. اعراف (7) : 157.

2. آل عمران (3): 64.

«اِنْ اُريد الاّ الاصلاحَ ما اسْتَطَعْتُ...».¹ جز اصلاح جامعه - تا سر حد توانايى - قصدى ندارم.

«وَ زِنُوا بالقِسْطاس المستقيم، و لا تَبْخَسُوا النّاس اَشياءَهُم».² با ترازوى درست وزن كنيد، و چيزهاى (كار و كالا و هر چيز بهادار) مردمان را كم بها مكنيد.

ه. سازندگى معنوى

قرآن كتاب نور است، و مى‏خواهد مردمان آلودگيها را از خود بزدايند، تزكيه شوند و علم و حكمت آموزند، از ظلمتها به درآيند، به سوى نور و معنويت حركت كنند و حقيقت انسانى آنها زنده گردد.

1. هود (11): 88.

2. شعرا (26)-182: 183.

«و انزلنا اليكم نورا مبينا».¹ به سوى شما نورى آشكار فرستاديم.

«و يُزَكّيهم و يُعلّمهم الكتابَ والحِكمة».² و مردمان را تزكيه كند و به آنان كتاب و حكمت آموزد.

«يا ايّها الذين آمنوا اسْتَجيبوا للّه‏ و لِلرسول، اذا دَعاكم لِما يُحييكم».³ اى مؤمنان! چون خدا و پيامبر شما را به آيينى فرا خوانند كه سرچشمه زندگى است بپذيريد.

و. مبارزه با ظلم و استثمار

خدا پيامبران را از ميان توده مردم برانگيخته است، تا به طور ملموس مشكلات و گرفتاريهاى مستمندان و مستضعفان را درك كنند و نيازهاى آنان را دريابند. قرآن از پيامبر مى‏خواهد تا به مسكينان، يتيمان و از راه ماندگان رسيدگى كند و حق آنان را بپردازد. و با آنان باشد و به زرق و برق دنيا رو نكند. و از حق پرستان روى برنتابد. و با كسانى كه خواهان سلطه بر مردمند، و مى‏خواهند آنها را به استضعاف بكشانند در افتد. شكوه و عظمت پوچ مستكبران و شادخواران را در هم شكند، انسانها را در راستاى رسيدن به اهداف والا و سعادت بخش و مبارزه با طاغوتان به استقامت وا دارد. جبارانى را كه به مردمان رحم نمى‏كنند، اموالشان را به يغما مى‏برند، فرزندانشان را مى‏كشند، و هيچ نوع كرامتى و ارزشى براى انسانها قائل نيستند، ستم مى‏روزند و خيانت مى‏كنند، سرنگون سازد و از ميان بردارد. راههاى اصلاح را هموار و آماده كند، و زمينه انتشار دادگرى و استقرار حق و

1. نساء (4): 174.

2. جمعه (62): 2

3. انفال (8) : 24 .

«هو الذى بَعَثَ فى الاُمّيين رَسولاً منهم».¹ اوست آن كه در مردمى بى كتاب و درس ناخوانده رسولى از خود آنان برانگيخت.

«وَ اصْبِر نفسك مع الذين يَدْعون رَبَّهم بالغداوَةِ والعَشىّ يُريدون وَجْهَه و لا تَعْدُ عيناك عنهم تُريدُ زينةَ الحياةِ الدنيا...».² خويشتن را به همراهى با كسانى شكيبا ساز، كه صبح و شام پروردگار خويش را مى‏خوانند و او را همى طلبند، و چشم از ايشان بر مگير تا خواستار زيور زندگى دنيا شوى...

«ما لكم لا تُقاتلون فى سبيل اللّه‏ و المُستضعفين من الرجال والنساء و الوِلدان؟».³ چه تان شده است كه در راه خدا (براى نجات) مردان و زنان و كودكان مستضعف كارزار نمى‏كنيد ؟

«و نُريد اَن نَمُنَّ على الّذين اسْتُضْعِفوا فى الأرضِ و نَجْعَلُهم اَئِمَةً و نَجْعَلَهُم الوارثين».⁴ ما مى‏خواهيم بر كسانى كه در زمين فرو دست نگاه داشته شده‏اند منت نهيم، و آنان را رهبران و وارثان زمين قرار دهيم.

1. جمعه (62): 2.

2. كهف (18): 28.

3. نساء (4): 75.

4. قصص (28): 5.

ز. اتحاد و برادرى

قرآن منادى وحدت است و امت اسلامى را از تفرقه و جدايى و گروه گرايى برحذر مى‏دارد. از اين رو بايسته است مسلمانان از هر رنگ و نژاد و جنس كه هستند خود را اعضاى يك پيكر بينگارند، و در حق حيات و زيست با هم برابر بدانند، و برادر وار كنار هم زندگى كنند.

«وَاعْتَصِموا بحَبْل اللّه‏ جميعا و لا تَفَرَّقوا».¹ به ريسمان الهى چنگ زنيد و پراكنده مشويد.

«و انّ هذا صِراطى مُستقيما فاتّبِعُوه، و لا تَتَّبِعوا السُبُلَ فَتَفَرَّقَ بكم عن سبيله».² همانا راه راست من همين (قرآن) است، پس از آن پيروى كنيد، و پيرو راههاى ديگر مشويد كه شما را از راه خدا دور و پراكنده مى‏سازد.

«اِنّما المؤمنونَ اِخوُة».³ مؤمنان برادران يكديگرند.

1. آل عمران (3): 103.

2. انعام (6): 153.

3. حجرات (49): 10.

7. علوم قرآن و عترت

در حديث ثقلين (براساس برخى از نقلها) اين جمله نيز جلب توجه مى‏كند:

«و لا تُعلّمو هما فاِنّهما اعلمُ منكم».¹ به قرآن و عترت نياموزيد كه اين دو از شما داناترند.

ابن حجر در صواعق مى‏نويسد: «الحديث يدلّ على اَعْلَميّة اهل البيت، لانّه عبّر عنهم بالثقلين و هو يُفيد الأعلمية».² از حديث ثقلين، اعلميت اهل بيت استفاده مى‏شود، زيرا از آنها به عنوان چيز گرانمايه و نفيس (و داراى وزنه و اهميت زياد) تعبير كرده است، و اين معنا، اعلميت را مى‏رساند.

1. صواعق المحرقة، ص 75.

2. همان، ص 90.

على (ع) درباره او مى‏گويد: «يَعْطِفُ الهَوى على الهُدى، اذا عطفوا الهدى على الهوى، و يَعطِفُ الرأىَ على القرآن، اذا عَطَفوا القرآن على الرأى... فَيُرِيكم كيفَ عدلُ السيرة، و يُحيى مَيْتَ الكتابِ و السُنّه».¹ (چون مهدى آيد) هوا پرستى را به خدا پرستى بازگرداند، پس از آنكه خداپرستى را به هوا پرستى باز گردانده باشند رأيها و نظرها و افكار را به قرآن باز گرداند، پس از آنكه قرآن را به رأيها و نظرها و افكار خود بازگردانده باشند... آنگاه است كه مهدى به شما نشان دهد كه سيرت عدل كدام است، و زنده كردن كتاب و سنت چيست ؟

8. ويژگيهاى ابدال (در حديث ثقلين)

سيوطى در كتاب الحاوى مى‏گويد: برخى از نادانان كسانى را كه به بزرگان و اولياء (اللّه‏) مشهور گشته‏اند انكار كرده‏اند. در حالى كه احاديث و آثار براثبات آنان وارد شده است، و اَبدال، نقيبان، نجيبان،

1. نهج‏البلاغه(محمد عبده)، ناشر سفارت جمهورى اسلامى ايران (دمشق)، صص9-308

سهل بن عبداللّه‏ مى‏گويد: «صارت الأبدال اَبدالاً بأربعة: قلّةِ الكلام، و قلّةِ الطعام و قلة المنام و اعتزال الأنام».⁴ اَبدال به چهار چيز اَبدال

1. جلال الدين سيوطى: الحاوى للفتاوى، ج 2، دارالكتب العلميه، 1408 ه، ص 241.

2. همان، ج 2، صص 249 و 251.

3. همان، ج 2، ص 254.

«فتخرج الأبدال من الشام و أشباههم، و يخرج إليه النجباءُ من مصر، و عصائبُ اهل المشرق و اشباههم، حتّى يأتوا مكّه، فيُبايع له بين الرُكنِ والمقام، ثم يخرج متوجّها الى الشام، و جبرئيل على مقدّمته، و ميكائيلُ على ساقته، يَفرَحُ به اهل السماء و اهل الأرض، والطيرُ و الوحوش، و الحتيان فى البحر، و تزيدُ المياهُ فى دولته، و تمدّ الأنهار، و تُضعفُ الأرضُ أُكُلِها، و تُستَخرجُ الكنوز كُلُّها».¹

1. عقدالدرر، صص 20-119 و 200. سنن الدانى ص 105.

9. گرانمايه بودن عترت

نظام الدين نيشابورى در تفسير خود، ذيل آيه 101 سوره آل عمران حديث ثقلين را نقل مى‏كند و مى‏نويسد: «... على ان عترته و ورثته يقومون مقامه بحسب الظاهر ايضا لهذا قال: انى تارك فيكم الثقلين...».¹ گذشته از اين، عترت پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم و ورثه آن حضرت، به حسب ظاهر نيز قائم مقام و جانشين پيامبرند، و به همين خاطر پيامبر فرمود: من در ميان شما دو چيز گرانبها بر جاى مى‏گذارم...

مناوى در فيض القدير مى‏گويد: «و هذا مع ما عُلم من حضوصيّتهم بالنبى و ما لهم من حرمته، فانّهم اصوله التى نَشَأَ عنها و فروعه التى نشأوا عنه كما قال: فاطمة بضعة منّى».² نسبت اهل بيت به پيامبر، آنها را از ويژگيهاى خاصى بر خوردار كرده است، و آنان همچون پيامبر داراى حرمت و احترامند. زيرا اهل بيت آن حضرت اصول (و ريشه‏هاى) او

1. نظام‏الدين نيشابورى: غرائب القرآن، ج 2، دارالكتب العلميه، 1416 ه، ص 221.

2. فيض القديد، ج 3، ص 14.

شارح مشكاة در ذيل حديث ثقلين و در توضيح اين جمله حديث «اُذَكّركم اللّه‏ اهل بيتى» كه در برخى از نقلها آمده مى‏گويد: «المعنى اُنبّهكم حَقّ اللّه‏ فى محافظتهم و مراعاتهم و اكرامهم و احترامهم و محبّتهم و مودّتهم».¹ معناى (خدا را به ياد شما مى‏آورم درباره اهل بيتم) اين است، كه شما را آگاه مى‏سازم نسبت به حق خدا درباره محافظت از اهل بيت و مراعات آنها، و اينكه آنان را گرامى بداريد، احترام كنيد، محبت ورزيد و دوستشان بداريد.

1. القارى فى المرقاة فى شرح المشكاة، ج 5، ص 594.

2. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 778.

3. فيض القديد، ج 3، ص 14.

«انّ للّه‏ عزوجل ثلاثَ حرمات، فمن حَفِظَهنّ حَفِظَ اللّه‏ دينَه و دنياه، و من لم يَحْفِظهنّ لم يَحْفِظِ اللّه‏ دنياه و لا آخرته... حرمةَ الاسلام و حرمتى و حرمةَ رحمى». همانا براى خداى بزرگ سه حريم است، هر كس حرمت آنها را نگه دارد، خدا دين و دنيايش را حفظ مى‏كند، و هر كه آنها را پاس ندارد، دين و دنيايش (از فتنه‏ها) در امان نمى‏ماند: 1. حرمت اسلام    2. حرمت من (پيامبر)    3. حرمت خويشاوندانم.

فى رواية للبخارى عن الصديق: «يا ايّها الناس! اُرْقُبوا مُحمّدا صلي الله عليه و آله وسلم فى اهل بيته». بخارى به نقل از ابوبكر آورده است: اى مردم! محمد صلي الله عليه و آله وسلم را پاس بداريد با گرامى داشتِ اهل بيت آن حضرت.

«من حَفِظَنى فى اهل بيتى فقد اتَّخَذَ عنداللّه‏ عَهْدا». هر كس مرا در اهل بيتم حفظ كند (آن گونه با اهل بيتم رفتار كند، كه گويا با من رفتار مى‏كند)، براستى نزد خدا عهدى را برگرفته است.

«أنا و اهل بيتى شجرةٌ فى الجنّة و أغصانها فى الدنيا، فمن شاء اتَّخَذَ

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 665. اين روايات را شيخانى قادرى نيز در كتاب «صراط سوى» آورده است (با تغييراتى در برخى الفاظ آنها)، همان، ص 716. همچنين هيثمى روايت «اخلفونى فى اهل بيتى» را در مجمع البحرين نقل كرده است (ج 3، ص 406).

«فى كلّ خَلَفِ امّتى عُدولٌ من اهل بيتى يَنْفُون عن هذا الدين تحريف الضالّين و انْتِحال المُبطلين و تأويل الجاهلين». در هر نسلى از امتم عادلانى است از اهل بيتم كه تحريفهاى گمراهان را دور مى‏سازند، ساخته‏هاى باطل انديشان را از بين مى‏برند، و تأويلهاى نادانان را از دامن اسلام مى‏زدايند.

«اَلا! انّ عَيْبتى و كَرشى أهلى بيتى». هان! (بدانيد) كانون سرّ (و قوام بخش) من اهل بيت من است.

«الحمداللّه‏ الذى جعل فينا الحكمة أهلَ البيت». سپاس خداى را كه حكمت (دانش ويژه) را در ما خاندان قرار داد.

«و فى هذه الأحاديث سيّما قوله صلي الله عليه و آله وسلم : «اُنْظروا كيف تَخْلفُونى فيهما» و «اوصيكم بعترتى خيرا» و «اُذكّركم اللّه‏ فى اهل بيتى»، الحَثّ الأكيد على مَودّتهم و مَزيد الاحسان إليهم و احترامهم و اكرامهم، و تأديةَ حقوقهم الواجبة والمندوبة، كيف و هم أشرفُ بيتٍ وجد على وجه الأرض فَخْرا و حَسَبا و نَسَبا».¹

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 668 (به نقل از صواعق).

«فانظروا كيف تَخْلُفونى فيهما، أى بعد وفاتى انظروا عملكم بكتاب اللّه‏ و اتّباعكم لِاهل بيتى، و رعايتَهم و بِرَّهم بعدى، فانّ ما يَسُرّهم سَرَّنى، و ما يَسُوءهم يَسوءنى».¹ اين كه پيامبر مى‏گويد: «بنگريد چگونه جانشينى براى من در كتاب و عترت هستيد» يعنى پس از رحلتم بينديشيد چه اندازه به كتاب خدا عمل مى‏كنيد، و تا چه حد پيرو اهل بيتم هستيد، و در مراعات و نيكى به آنها مى‏كوشيد. زيرا آنچه آنان را مسرور سازد مرا شادمان مى‏كند، و آنچه آنها را برنجاند، مرا مى‏آزارد.

1. همان، ص 723.

محمد بن سيرين درباره مهدى (فردى از عترت كه در آخر الزمان ظهور مى‏كند) مى‏گويد: «و يَعْدِل نبيا».¹ با پيامبرى برابرى مى‏كند.

بخش

1. عقد الدرر، ص 199.

2. همان، ص 104.

پنجم

بر اساس احاديث، مهدى (ع) فردى از عترت و اهل بيت و از فرزندانِ پيامبر دانسته شده است. و از اين رو، وى يكى از دو چيز گرانمايه در حديث ثقلين به حساب مى‏آيد. و همه سفارشهاى پيامبر درباره عترت، او را در بر مى‏گيرد.

1. مهدى فردى از عترت

يوسف بن يحيى مقدسى سلمى در نخستين باب كتاب «عقد الدرر» خود چنين عنوان مى‏كند: «فى بيان أنّه من ذريّة الرسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم و عترته». باب اول در بيان اين مطلب است كه مهدى از ذريه پيامبر و عترت اوست. و آن گاه حدود 34 حديث در اين باره نقل مى‏كند، كه برخى از آنها در كتابهايى چون «المعجم الصغير» (طبرانى)، «سنن أبى داود»، «سنن ابن ماجه»، «سنن الدّانى»، «مسند امام احمد»، «مستدرك الصحيحين» و... نيز آمده است.¹ و نيز سيوطى در كتاب الحاوى. احاديثى را در اين زمينه ياد آور مى‏شود، نمونه هايى از آنها چنين است:

1. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «المهدىّ من عترتى، مِن وَلَد فاطمة».² مهدى از

1. آدرس احاديث در اين كتابها در پانويس كتاب عقدالدرر (تحقيق دكتر عبدالفتاح محمدالحلو) آمده است.

2. عقد الدرر فى أخبار المنتظر، ص 35.

2. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «لا تَقوم الساعة حتى... يَخْرُجَ من عترتى... مَن يَمْلأها قِسطا و عدلاً، كما مُلِئَت ظُلما و عُدوانا».¹ قيامت فرا نرسد تا اين كه كسى از عترتم بپاخيزد، و زمين را همچنانكه پر از ظلم و تجاوزهاى آشكار شده، آكنده از عدل و داد كند.

3. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «هو رجلٌ من عترتى، يقاتل على سنّتى كما قاتلتُ أنا على الوَحى».² مهدى مردى از عترت من است، براى (اقامه و پاسداشت) سنت من مى‏ستيزد، همچنانكه من براى اجراى احكام الهى جنگيدم.

4. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «لَيَبعَثَنّ اللّه‏ من عتْرتى رَجُلاً افرَقَ الثنايا أجْلَى الجِبْهة، يَمْلِكُ الأرْضَ عدلاً، و يُفيضُ المالَ فَيضا». همانا! خداوند از عترتم مردى را برمى‏انگيزاند كه دندانهايش برّاق و گشاده‏اند، و پيشانيش بلند و تابنده، زمين را آكنده از عدل مى‏كند، و مال (امكانات اقتصادى و سرمايه) را به نحوى خاص زياد مى‏گرداند. (به گونه‏اى كه همگان مى‏توانند از آن بهره ببرند و نيازهايشان را برآورند).

قرطبى در تذكره مى‏گويد: «اسناده (لا مهدى الاّ عيسى) ضعيفٌ، و الاحاديث عن النبى صلي الله عليه و آله وسلم فى التنصيص على خروج المهدى من عترته من وُلد فاطمه ثابتةٌ أَصحّ من هذا الحديث، فا الحكمُ بهادونه».³ اسناد حديث (مهدييى نيست جز عيسى بن مريم) ضعيف است، از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم احاديثى نقل شده كه در آنها حضرت به طور آشكارا بيان مى‏كند، كه

1. عقد الدرر، ص 36. و الدرالمنثور فى التفسير المأثور، ج 7، ص 484.

2. همان، ص 37.

3. الحاوى للفتاوى، ج 2، ص 85. نظير اين مطلب را قرطبى از بيهقى نقل مى‏كند، براى آگاهى بيشتر رجوع كنيد به: الجامع لاحكام القرآن، ج 8، صص 22-121.

2. مهدى فردى از اهل بيت

احاديثى از پيامبر نقل گرديده، كه در آنها مهدى فردى از اهل بيت دانسته شده است. اين روايات نيز احاديثى را كه در آنها مهدى از ذريه پيامبر و مردى از عترت معرفى شده، تأييد مى‏كند. همچنين براساس آنها مهدى از مصداقهاى روشن و كامل اهل بيت است، بدين گونه حديث ثقلين مهدى را در بر مى‏گيرد، و اينكه او عدل قرآن و يكى از دو چيز گرانمايه بجا مانده از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم است، و دستاورد رسالت آن حضرت. و به اين ترتيب مهدى ريسمان الهى است كه بايد امت به آن چنگ زنند و بر محورش گرد آيند، و از او غفلت نورزند، و دريابند كه پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم مسلمانان را درباره رفتار با مهدى (و اعتقاد به او) باز خواست مى‏كند. مهدى از آن جا كه اهل بيت پيامبر است، ثقل اصغر در اين زمان دانسته مى‏شود، و با قرآن كه ثقل اكبر است همراه است، و از آن تا قيامت جدايى‏ناپذير مى‏باشد.

از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «يُصيب الناسَ بلاءٌ شديد حتى لا يجدَ الرجلُ مَلجأً، فيبعثُ اللّه‏ُ من عترتى اهل بيتى رَجُلاً... يُحبّه ساكنُ السماء و ساكنُ الأرض، و تُرسِلُ السماءُ قَطْرها، و تُخِرج الأرضُ نباتَها لا تُمْسك منه شيئا،...».¹ بلايى

1. عقدالدرر، ص 8-37. و الدرر المنثور فى التفسير المأثور، ج 7، ص 485 (با تغييرى اندك در الفاظ).

2. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «لو لم يَبْقَ من الدنيا الاّ ليلةٌ لَمَلَكَ فيها رجلٌ من اهل بيتى».¹ اگر از دنيا جز شبى باقى نماند، در آن مردى از اهل بيت من به حكومت مى‏رسد.

3. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «يَخرُجَ رَجُلٌ من اهل بيتى، و يَعمَلُ بِسُنَّتى...».² مردى از اهل بيت من قيام مى‏كند، و سنتم را برپا مى‏دارد.

4. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «مَلَكَ الأرض اَربعة... و سَيملِكُها خامسٌ من اهل بيتى».³ در (سراسر) زمين چهار نفر فرمانروايى كردند (و حكومت آنها جهانى گشت) و به زودى نفر پنجمى از اهل بيت من بر (همه) جهان حكومت مى‏كند (و همه كشورها و سرزمينها به فرمانروايى او در مى‏آيند).

5. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «لا تقوم الساعةُ حتى يَخْرُجَ عليهم رَجُلٌ من اهل بيتى فيَضْرِبَهم بهم حتى يرجعوا الى الحقّ».⁴ قيامت فرا نمى‏رسد تا اين كه مردى از اهل بيت من قيام كند، بر بى دينان و كجروان بتازد تا به آيين حق بازگردند.

1. عقدالدرر، ص 39.

2. همان، ص 41.

3. همان، ص 40.

4. مطالب العاليه، ج 5، ص 77.

3. مهدى فردى از فرزندان پيامبر

در دسته‏اى از اخبار پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم مهدى را مردى از فرزندان خود معرفى مى‏كند و به خود نسبت مى‏دهد، اين احاديث نيز تأكيدى است بر اين كه مهدى از عترت و از اهل بيت پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم است.

1. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «لا تقومُ الساعةُ حتّى يَخْرُجَ المهدىّ من وَلَدى...».² قيامت بپا نمى‏شود، مگر اين كه فرزندم مهدى قيام كند.

2. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «المهدىُّ رجلٌ من وَلَدى...». مهدى مردى از فرزندان من است.

3. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «المَهدىُّ منّا اهل البيت».³ مهدى از خاندان ماست.

1. الحاوى للفتاوى، ج 2، صص 6-85.

2. عقد الدرر، ص 38 .

3. همان، ص 42.

5. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم خطاب به فاطمه: «نبيّنا خيرُ الأنبياء و هو أبوكِ، و شهيدُنا خيرُ الشهداء و هو عمُّ أبيك حمزةُ و منّا من له جناحان يَطير بهما فى الجنّة حيث شاء و هو ابن عمّ أبيك جعفرٌ، و منّا سبطا هذه الامّة الحَسَن و الحسينُ و هما ابناك، و منّا المهدى».² پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم به فاطمه (دخترش) فرمود: نبىّ ما (مسلمانان) بهترين انبياست، و آن پدر توست، و شهيد ما برترين شهداست، و او عموى پدرت حمزه است، و از ماست كسى كه دو بال دارد، و با آن در بهشت هر جا كه خواهد پرواز مى‏كند، و او پسر عموى پدرت جعفر است. و از ماست دو سبط اين امت حسن و حسين و اين دو پسران تو هستند، و از ماست مهدى.

6. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم خطاب به فاطمه در لحظات پايانى عمر: «... منّا سبطا هذه الأمّة، و هما ابناك الحَسَن والحسين... يا فاطمة، والذى بعثنى بالحقّ أنّ منهما مهدىّ هذه الامّة، اِذا صارَتِ الدنيا هَرَجا و مَرَجا، و تظاهَرَتِ الفِتَن، و تقطّعت السُبُل، و أغار بَعْضُهم على بعض، فلا كبيرَ يرحَمُ صغيرا، و لا صغيرَ يُوَقّرُ كبيرا فيبعثُ اللّه‏ عزوجل عند ذلك منهما من يفتحُ حصونَ الضّلالَةُ، و قلوبا غُلفا يقوم بالدين فى آخر الزمان، كما قُمتُ به فى أوّل الزمان، و يَمْلأ

1. عقد الدرر، صص 6-45.

2. همان، ص 47.

7. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «منّا الّذى يُصَلّى عيسى بنُ مريمَ خَلفه».² و از ماست كسى كه عيسى فرزند مريم، پشت سر او نماز مى‏گزارد.

در كتاب الحاوى به نقل از ابن سيرين آمده است: «المَهدىّ من هذه الأمّة و هو الذى يَؤمّ عيسى ابن مريم عليه السلام ».³ مهدى از اين امت است، و او كسى است كه بر عيسى بن مريم امامت مى‏كند.

1. عقد الدرر، صص 4-203.

2. همان، ص 208.

3. الحاوى للفتاوى ج2، صص 65 و 67-166.

بخش

ششم

آينده انسان از نظر قرآن و سنت و عترت دل‏انگيز و بدور از تباهى و ظلم و فساد است:

آ. قرآن و آينده انسان

در قرآن آياتى آمده است كه از آينده‏اى درخشان و اميدبخش براى مسلمانان خبر مى‏دهد. شيخ الاسلام ابن تيميه (از عالمان قرن هفتم هجرى)، در كتاب «علم الحديث» خود برخى از آنها را مى‏آورد.¹ مضمون اين آيات اين است كه سرانجام به طور حتم شريعت اسلام بر ديگر اديان و آئينها چيره مى‏شود، و مسلمانان وارث زمين مى‏شوند، كسانى در زمين پديد مى‏آيند كه خدا آنان را دوست مى‏دارد و آنها خدا را دوست مى‏دارند و به خدا كفر نمى‏ورزند:

«كتب اللّه‏ لَاَغلبَنّ أنا و رُسُلى».² خدا نوشته (و لازم كرده) است، كه به يقين من و فرستادگانم (كسانى كه سنتم را بپا مى‏دارند) پيروز مى‏شويم.

«و لقد سَبَقَت كَلِمتُنا لعبادنا المرسلين، أنّهم لَهُم المنصورون و اِنَّ جُندَنا

1. علم الحديث، صص 95-387.

2. مجادله (58): 21.

«و مَن يَرتدّ منكم عن دينه فَسَوف يأتى اللّه‏ُ بقومٍ يُحِبُّهم و يُحِبُّونه».² كسانى از شما كه از دين (اسلام) روى بر مى‏تابند (بدانند) به زودى خدا قومى را مى‏آورد كه دوستشان مى‏دارد، و آنان نيز خدا را (و دينى را كه نازل كرده) دوست مى‏دارند.

«وَعَدَاللّه‏ الّذين آمنوا مِنكم و عَمِلُو الصّالحات لَيَسْتَخْلِفَنَّهم فى الأرض...».³ خدا به كسانى كه ايمان مى‏آورند و عمل صالح انجام مى‏دهند، وعده داده است كه آنان را جانشينان در زمين گرداند (و به آنها قدرت و حكومت دهد).

«فاِنْ يكفر بها هؤلاء، فَقَدْ وَكَّلنا بها قوما لَيْسوا بها بكافرين».⁴ اگر اينان (به پيامبران و كتابهاى آسمانى و پيام وحى) كفر بورزند، ما كسانى را بگماريم و قومى را جانشين آنها سازيم، كه كافر به دين نباشند.

«و اِن تَتَولّوا يَسْتَبْدل قوما غيرَكم، ثُمَّ لا يكونوا أَمْثالَكم».⁵ اگر (از سفارشها و خواستهاى دين) روى برتابيد، (خداوند) به جاى شما قوم ديگرى را مى‏آورد، و آنان همانند شما (سست باور و گريزان از دستورات و ارزشهاى دينى) نخواهند بود. (و همه آنچه را دين آورده است در زندگى به كار خواهند بست).

1. صافات (37): 73-171.

2. مائده (5) : 54 .

3. نور (24): 55.

4. الانعام (6): 89.

5. محمد (47): 38.

شيخ الاسلام ابن تيميه گويد: اگر گفته شود اين آيات مربوط به زمان پيامبر است، پاسخ اين است كه خطاب در اينها همانند ديگر خطابهاى قرآن (كه دستور به وضو و نماز و حج مى‏دهد و...) خطاب به همه مؤمنانى است كه قرآن به آنها مى‏رسد، و تا قيام قيامت اين خطابها جريان دارد، و همه قرنها را در بر مى‏گيرد، وهركس از دين خارج شود به اسلام صدمه‏اى نمى‏خورد، خدا تا رستاخيز قيامت به وسيله مؤمنان دينش را يارى مى‏رساند، و عده‏اى كه خدا درباره جانشينى در زمين داده و گفته است هر كس ايمان بياورد و عمل صالح انجام دهد خدا او را به اين مقام مى‏رساند، دائر مدار همين دو ويژگى است.¹ «فمن كان اَكمل ايمانا و عمل صالحا كان استخلافه المذكور أتمّ، فان كان فيه نقصٌ و خِلَل كان فى تمكينه خللٌ و نقصٌ، ذلك أن هذا جزاء هذا العمل، فمن قام بذلك العمل استحقّ ذلك الجزاء».²

ب. سنت و آينده انسان

در احاديث نيز آينده مورد توجه است، و براساس آنها در آغاز هر قرنى يك احياگر دين برانگيخته مى‏شود، و دين را كه رنگ باخته و نما و جلاى خود را از دست داده است بار ديگر زنده مى‏سازد.

1. علم الحديث، صص 95-387.

پيش از قيامت علاماتى رخ مى‏دهد، مانند: دخان، (خروج) دجال، دابّة، طلوع خورشيد از مغرب و... و نيز در آخر الزمان عيسى از آسمان فرود مى‏آيد، و در آن هنگام امام امتِ اسلامى از خودشان است. و تا آن زمان گروهى از امت بر آئين حق پايدار مى‏مانند، مخالفان نمى‏توانند به آنها آسيب رسانند، و دشمنان را جرأت ضرر به آنها فراهم نمى‏آيد. قبل از آن كه ساعت (قيامت) فرا رسيد، گنجهاى زمين گشوده مى‏شود، و همه بر كسانى كه به خاطر مال به قتل، دزدى و قطع رابطه با خويشاوندان دست يازيده‏اند تأسف مى‏خورند و به شگفتى مى‏نگرند، در اين هنگام است كه ستونهايى از طلا و نقره نمايان مى‏گردد. همه توانمند مى‏شوند و كسى فردى را نمى‏يابد كه زكات مالش را به او بدهد، امير (و سلطانى) كه در آن زمان بر مردم حكم مى‏راند به معناى، واقعى كلمه بخشنده است، و فراتر از حد حساب و شمارش مردمان را از نظر اقتصادى و معيشتى توانمند مى‏گرداند. و تا اين چنين مردى كه مردم را به عصايش (به اشاره) رهبرى مى‏كند، ظهور نكند، قيامت فرا نمى‏رسد.

1. پايدارى حق مداران

در صحيح مسلم آمده است:

«لا تزال طائفة من أمّتى يقاتلون على الحقّ، ظاهرين الى يوم‏القيامة».¹ همواره طائفه‏اى از امتم براى (اقامه) حق مى‏ستيزند، اينان تا روز قيامت (و پيش از نزول عيسى) شكست ناپذيرند.

«لا تزال طائفُ من امّتى قائمةً بأمراللّه‏ لا يَضُرّهم من خَذَلهم و لا من خالفهم حتى يأتى اَمرُاللّه‏ و هم ظاهرون على الناس».² همواره گروهى از امت من امر خدا را برپا مى‏دارند، كسانى كه آنها را خوار (و ذليل) مى‏سازند و با آنان مخالفت مى‏ورزند، نمى‏توانند به اين گروه آسيب رسانند. اين ستيز ادامه دارد تا اين كه امر خدا فرا رسد، در حالى كه آنان بر مردمان چيره شده‏اند.

2. حكومت جهانى و رهبرى فراگير

در صحيح مسلم آمده است:

1. منتخب الصحيحين، صص 435 و 86. مجمع الزوائد، ج 7، ص 291. مطالب العاليه، ج 5، صص 13-12.

2. علم الحديث، ص 384.

«ان اللّه‏ زَوَى لى الارضَ فرأيتُ مشارقَها و مغارِبَها و اِنَّ مُلك أُمّتى سَيبلُغُ ما زَوَى لى منها...».¹ همانا خدا زمين را براى من جمع (و كوچك) كرد، شرق و غرب آن را ديدم، و فرمانروايى امت من در آينده بر آنچه برايم عيان گشت (همه سرزمينها و كل كره زمين) فرا مى‏رسد.

«لا تَقوم الساعةُ حتى يخرج رجلٌ من قَحْطان يَسوقُ الناس بعصاه».² قيامت بپا نمى‏شود، تا اين كه مردى از قحطان بپا خيزد كه مردمان را با عصايش رهبرى مى‏كند.

1. منتخب الصحيحين، ص 85.

2. همان، ص 443 .

«لا تَذْهب الأيامُ و الليالى حتى يَمْلِك رجلٌ يقال له الجَهْجاه».¹ روزها و شبها به پايان نمى‏رسد، تا اينكه مردى به نام «جهجاه» به حكومت رسد.

اين حديث نيز از ابى هريره نقل شده است و خبر از حكومت جهانى و پيشوايى فراگير بر همه سرزمينها مى‏دهد. واژه «جَهجَهه» به معناى فرياد پهلوانان در جنگ و غير آن است. و نيز به معناى بازداشتن كسى از همه چيز (و دست ديگران را كوتاه كردن).² گويا جهجاه كه روزى بر همه زمين فرمان مى‏راند فريادى رعد آسا دارد، با هر كس كه در مقابل او بايستد در مى‏افتد و ديگر حكومتها را سرنگون مى‏سازد، و با بازداشتن ديگران از ظلم و استثمار مردم و حكومت بر آنها، خود يگانه رهبر جهان مى‏شود، باطل را از بين مى‏برد و حق را استوار مى‏كند.

3. گسترش آيين حق

احاديثى از گسترش دين اسلام در همه پهنه گيتى خبر مى‏دهد، و اين كه دين مداران به عزت مى‏رسند، و كافران در ذلت مى‏افتند.

«لَيَبْلُغَنّ هذا الأمر ما بَلَغَ اليل و النهار و لا يَتْرُك اللّه‏ُ بيتَ مَدَر و لا وَبَر الاّ أدخله اللّه‏ُ هذا الدين يُعزّ عزيزا، او يُذلّ ذليل، عِزّا يُعزّاللّه‏ به الاسلامَ و اَهلَه، و

1. همان، ص 434 . لسان العرب، ج 13، ص 487.

2. لسان العرب، ج 13، ص 486.

4. نزول عيسى مسيح

در صحيح بخارى و مسلم آمده است:

«كيف انتم اذا نزل ابنُ مريم فيكم و امامكم منكم».² چگونه‏ايد آن گاه كه فرزند مريم فرود آيد و امامتان از خودتان باشد.

محمود ارناؤوط در پانويس مى‏نويسد: مُسلِم اين حديث را به لفظ ديگرى از وليد بن مسلم به نقل از ابى ذئب اين گونه آورده است: «كيف انتم اذانَزَلَ فيكم ابن مريم فَأَمّكُم منكم».³ (چگونه‏ايد زمانى كه فرزند مريم در ميانتان فرود آيد، و سپس از خودتان بر شما امامت كند)

ابن أبى ذئب مى‏گويد: «تدرى ما أمّكم منكم؟ قلت: تُخبرنى. قال،

1. مجمع الزوائد، ج 6، ص 17.

2. منتخب الصحيحين، ص 290.

3. اسنى المطالب، ص 77-576.

5. احياگر دين

برپايه مطالب گذشته و بى توجهى مردمان به دين، و كهنه جلوه دادن آئين اسلام، و قديمى انگاشتن دستورات و رهنمودهاى آن است كه، سنت خبر از ظهور يك احياگر دين در آغاز هر قرنى مى‏دهد. كسى كه بار ديگر دين را به درون جامعه مى‏كشاند و كارآمدى آن را مى‏نماياند و غبار كهنگى را از چهره آن مى‏زدايد:

«اِنّ اللّه‏ يَبْعَث لِهذه الاُمّة على رأس كلِّ مأة سنةٍ مَن يُجَدِّدُلها دينها».² همانا خدا براى امت (اسلامى) در آغاز هر قرنى كسى را برمى انگيزد كه دين را احيا كند.

1. همان.

2. علم الحديث، ص 385. اسنى المطالب، ص 21-120 .

ابن تيميه گويد: اين حديث در سنن چهارگانه (ابوداود، ترمذى، نسائى، و ابن ماجه) آمده است. «التجديد انّما يكون بعد الدُروس و ذلك هو غُربة الاسلام».³ و تجديد دين همانا بعد از كهنگى (و رنگ باختن) آن است. و همين يعنى غربت اسلام، (كه در حديث آمده اسلام در آينده غريب مى‏شود).

«ليبلغن هذاالأمر ما بَلَغَ الليلُ و النهارُ و لا يترك اللّه‏ بيت مَدَرٍ و لا وَبَر الاّ أدخله اللّه‏ هذا الدين يُعِزُّ عزيزا او يذلّ ذليل، عِزّا يعزّاللّه‏ به الاسلام و اهله و ذلاً يذلّ اللّه‏ به الكفر».⁴

1. اسنى المطالب، صص 21-120.

2. همان، ص 120.

3. علم الحديث، ص 385.

4. مجمع الزوائد، ج 6، ص 17.

6. رفاه اقتصادى

در صحيح بخارى و مسلم رواياتى آمده است كه به رفاه اقتصادى گسترده و بى‏نيازى مالى و سطح زندگى مطلوب، پيش از رستاخيز قيامت، بشارت مى‏دهد:

«لا تقومُ الساعةُ حتى يَكْثُرَ المالُ فيكم، فيفيضُ حتّى يُهمّ رَبُّ المال من يقبل صَدَقَتَه و حتّى يَعْرِضَه فيقول الّذى يُعْرَضُ عليه لا أَرَبَ لى فيه».¹ قيامت بپا نمى‏شود، تا اين كه مال (امكانات اقتصادى) در ميانتان زياد شود (به حدى كه) صاحب مال در پى كسى برآيد كه صدقه (زكاتش) را بپذيرد، و بر او عرضه كند، اما وى بگويد: نيازى به مال ندارم.

«لا تَقوم الساعةُ حتى يكثر المالُ و يفيض حتى يخرج الرجل بزكاة ماله فلا يَجِد أحدا يَقْبِلُها منه و حتى تَعود أرضُ العرب مُروجا و اَنهارا». پيش از آنكه قيامت فرا رسد، مال زياد و انبوه شود، به گونه‏اى كه كسى فردى را نيابد كه زكات مالش را به او بپردازد، و نيز سرزمين عرب (به حالت

1و3- منتخب الصحيحين، ص 444 .

«تَلْقَى الأرضُ أفلاذكبدها امثالَ الأسطوانهُ من الذهب و الفضة، فَيجى‏ء القاتلُ فيقول فى هذا قتلتُ، و يجى‏ءُ القاطعُ فيقول فى هذا قطعتُ رحمى، و يجى‏ء السارقُ فيقول فى هذا قطعتْ يدى، ثم يَدْعونَه فلا يَأخُذون منه شيئا».¹ زمين گنجهاى (نهفته در درون خود را) بيرون افكند، مانند ستونهاى استوانه‏اى از طلا و نقره. پس در اين هنگام قاتل بگويد براى اين (مال) كشتم، قاطع بگويد براى مال باخويشاوندم بريدم، دزد بگويد براى اين دستم قطع شد، آن گاه اينان براى بردن و استفاده از اين گنجها دعوت شوند، ولى چيزى از آن را بر نگيرند.

«يكون فى آخر الزمان خليفةٌ يُقسّم المالَ و لا يعدّه».² در آخر الزمان خليفه‏اى است كه فراتر از حد حساب و شمار، مال (و امكانات زندگى) ميان مردمان تقسيم كند.

«من خلفائكم خليفةٌ يَحْثو المالَ حثيا لا يَعُدّه عَدّا».³ از خلفاى شما خليفه‏اى است كه بى شمار (به مردمان) مال ببخشد.

7. حوادث شگفت

در سنن چهارگانه اهل سنت، و نيز صحيح مسلم حديثى نقل شده است كه خبر از يك سرى حوادث غيرطبيعى، پيش از قيامت و پايان دنيا مى‏دهد:

«ان الساعةَ لا تَقوم حتى يكون عَشْرَ آيات ؛ الدُخان، و الدَجال، و الدابّة، و طلوع الشمس من مغربها و ثلاثة خسوف...».⁴ قيامت فرا نمى‏رسد،

1. همان، ص 206.

2. همان، ص 510.

3. همان، صص 360و95.

4. اسنى المطالب، صص 576-77.

پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «لا تقوم الساعةُ حتى يَلْتَقِى الشيخانُ فيقول اَحَدُ هما لصاحبه: متى وُلِدْتَ؟ فيقول: يومٌ طَلَعَتْ الشَمسُ من المغرب».¹ قيامت بپا نمى‏شود، تا اين كه روزگارى فرا رسد كه وقتى دو سالمند به همديگر رسند، و يكى از ديگرى بپرسد، تاريخ تولدت چه زمانى است؟ او جواب دهد: روزى كه خورشيد از مغرب طلوع كرد.

«ما بين خَلْق آدم الى قيامة الساعة اَمرٌ اكبرُ مِن الدَجّال».² از زمان آفرينش آدم تا فرا رسيدن قيامت، چيزى بزرگتر (و حادثه‏اى از نظر فتنه انگيزى مهم‏تر) از دجال وجود نداد.

8. حكومت دوازده خليفه قريشى

در صحيح بخارى و مسلم حديثى است كه خبر از دوازده خليفه قريشى مى‏دهد كه مورد پذيرش همه مسلمانان هستند ؛ به حق عمل مى‏كنند و بر طريق هدايتند:

«لا يَزال هذا الدينُ قائما حتّى يكونَ عليكم اثنا عشر خليفة، كلُّهم تجتمع عليه الأُمّة كُلُّهم مِن قريش...».³ اين دين پايدار خواهد ماند تا اين كه دوازده خليفه، كه همه قريشى‏اند، و بر همه آنها امت اسلام اتفاق دارند، بر مسلمانان حكومت كنند.

«انه لا تَهْلِك هذه الامّة حتى يكون فيها اثنا عشر خَليفةً كُلُّهم يعمل

1. مطالب العاليه، ج 5، ص 79.

2. منتخب الصحيحين، ص 339.

3. همان، ص 462. جلال الدين سيوطى: تاريخ الخلفاء (تحقيق محمد محيى الدين عبدالحميد)، چاپ اول، مطبعة‏العاده، 1371 ه ، ص 10.

ج. عترت و آينده انسان

براساس احاديثى كه درباره مردى از عترت، يعنى مهدى (ع) وارد شده است، فراخوانهاى قرآن و سنت، و تحقق كامل نويدها و وعده‏هاى آن دو، توسط مهدى (ع) انجام مى‏پذيرد. آن حضرت به تأكيد قرآن درباره عدل جامه عمل مى‏پوشاند، و آن را در همه ابعاد زندگى انسان پياده مى‏كند. حكومت جهانى تشكيل مى‏دهد، با ظلم و ستم در مى‏افتد. و همه مردمان را از سطح زندگى مطلوب بهره‏مند مى‏سازد، و از نظر مالى بى نياز مى‏كند.²

1. مطالب العاليه، ج 5، ص 76.

2. براى آگاهى بيشتر در اين زمينه رجوع كنيد به بخش مهدى مردى از اهل البيت، به بعد.

3- المسندالجامع، ج 5، ص 551.

1. قرآن كريم

13. ابن اثير جزرى: جامع الاصول، ج 1، چاپ اول، مطبعة السنة المحمدى، 1368ه .

28. ميرسيد حامدحسين موسوى: عبقات الأنوار، ج 6-1، چاپ دوم، مؤسسه نشر نفائس مخطوطات 1380، چاپ حبل المتين.

43. امام حافظ حاكم نيشابورى: مستدرك الصحيحين، ج 3، چاپ دارالمعرفة.