امام مهدى در حديث ثقلين/ مؤلف جمعى از نويسندگان.

160 ص.     6000 ريالISBN 964-7428-08-1:

فهرست‏نويسى بر اساس اطلاعات فيپا.

8الف702ث/145BP 462/297

عنوان صفحه

    پيشگفتار:···8

    متن الفاظ حديث ثقلين···26

    1. اظهار نظر مسلم بن حجاج···36

    3. نظر حاكم···38

    1. شرح علامه مناوى···48

    1. اهميت قرآن و عترت···100

1. مهدى، فردى از عترت···132

2. مهدى، فردى از اهل بيت···134

آ. قرآن و آينده انسان···140

«از قصائد علامه عجيلى، عبقات الانوار، ج 1، ص 771»

براى شناخت اسلام و درك اصول و فروع آن دو منبع اصلى و اساسى وجود دارد، نخست كلام خدا قرآن، كه قانون اساسى اسلام است. و ديگرى سنت و حديث، كه شارح و مفسر و مبين قرآن مى‏باشد. اين دو منبع اصلى دريافت مبانى اسلام است.

1. ابن تيميه: علم الحديث (تحقيق و تعليق موسى محمدعلى، چاپ دوم)، عالم الكتب، 1405 ه. ص 9-8.

«وَ ما يَنْطِق عن الهَوى، إنْ هو اِلاّ وَحىٌ يُوحى».² (پيامبر) از روى هوا (بيهوده و براساس هواى نفس و گرايشهاى نادرست و غير الهى) سخن نمى‏گويد، گفتار او همان چيزى است كه به او وحى شده است.

«مَنْ يُطع الرَّسولَ فَقَدْ اَطاعَ اللّه‏».³ هر كه از رسول پيروى كند، همانا از خداوند اطاعت كرده است.

«وَ اِنْ تُطيعوه تَهْتَدوا».⁴ اگر از پيامبر اطاعت كنيد، هدايت مى‏شويد، و راه درست را مى‏يابيد.

«فَلْيَحْذَرِ الّذين يُخالفون عن أمره اَنْ تُصْيبَهم فتنةٌ او تُصيبَهُم عذابٌ أليم».⁵ كسانى كه دستور و راهنمايى‏هاى پيامبر را بر نمى‏تابند، و با آنچه آن حضرت مى‏گويد و مى‏خواهد، مخالفت مى‏كنند، بترسند از اين كه ممكن است آنان را فتنه‏اى يا عذاب دردناكى فرا گيرد.

1. همان.

2. نجم (53) : 4-3.

3. نساء (4) : 80.

4. نور (24) : 54.

5. نور (24) : 63.

1. علم الحديث ، ص 12.

2. همان، ص 24.

4. علم الحديث ، ص 81.

در نگاه ديگر، حديث به خبر واحد و خبر متواتر تقسيم مى‏شود. متواتر آنست كه گروهى آن را نقل كنند، و تعداد آنها به اندازه‏اى باشد كه بطور عادى اتفاق آنها بر كذب محال گردد. انگيزه‏هاى نقل خبر دروغ از آنان نفى شود، و در آنچه خبر مى‏دهند پوشيده گويى و شبهه روا نباشد. چنين خبرى موجب علم است، و انسان به صدق آن يقين مى‏يابد.¹ خبر واحد آنست كه به حد تواتر نرسد، و علم قطعى به صدور آن پديد نيايد.²

1. خطيب بغدادى: الكفاية فى علم الرواية، دارالكتب العلمى، 1409 ه، ص 16.

2. همان.

3. علم الحديث، صص 16-115.

5. همان، ص 116.

1ـ حديث ثقلين از احاديث متواتر است، و در صدور آن از پيامبر نمى‏توان ترديد داشت.¹ اين حديث را 34 نفر از اصحاب به طرق گوناگون روايت كرده‏اند. و به مناسبتهاى مختلف پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم آن را يادآور شده است.^{2 3} تعداد محدثان بزرگ اهل سنت كه اين حديث را نقل كرده‏اند، از سده دوم هجرى تا قرن چهاردهم هجرى به 187 تن مى‏رسد.⁴ بعضى از بزرگان مانند حافظ محمد بن طاهر مقدسى (ابن قيسرانى)، متوفاى سال 507 هجرى در اين زمينه رساله‏اى مستقل نگاشته است.^{5 6}

1. ميرسيدحامد حسين موسوى: عبقات الأنوار، ج 2-1 چاپ دوم، مؤسسه نشر نفائس مخطوطات (چاپ حبل المتين)، 1380 ه ، صص 7 و 82-575.

2. همان، ج 4-3، ص 11-10

4. همان، ج 2-1، صص 15-9.

5. همان، صص 62 - 361 و نيز ج 6-5، صص 45-12.

7. رجوع كنيد به متن كتاب، بحث جايگاه سندى.

8. اسنى المطالب، ص 22 .

«فكثير من متون الصحيحين متواترُ اللفظ عند أهل العلم با الحديث و ان لم يَعرف غيرُ هم أنه متواتر، و لهذا اَكْثر متون الصحيحين مما يَعلم علماءُ الحديث علما قطعيا انّ النبىّ صلي الله عليه و آله وسلم قاله.».¹ بسيارى از احاديثى كه در صحيح بخارى و مسلم آمده است ، نزد عالمان حديث متواتر لفظى است ، هر چند ديگران آنها را متواتر ندانند. و از اين رو عالمان حديث يقين دارند كه بيشتر روايات اين دو كتاب از پيامبر صادر شده است.

«انّ ماروياه او أحدهما فهو مقطوعٌ بصحّته ، والعلمُ القطعى حاصل فيه،...».² آنچه را بخارى و مسلم و يا يكى از اين دو روايت كند، صحت آن قطعى است. و علم قطعى به صحت آن حاصل مى‏شود.

1. علم الحديث ، صص 4-103.

2. محمد ابوريّه:اضواء على السنة المحمديه أو دفاع عن‏الحديث، چاپ پنجم، مؤسسه اعلمى، ص 278.

«هما أصحّ الكُتُب بعدَ القرآن بِاِجماع مَن يُعَتّد به».¹ اجماع استوارى وجود دارد كه (صحيح بخارى و مسلم ) صحيح‏ترين كتابها بعد از قرآن است.

«ما تَحْت أديم السماء أَصَحّ مِن كتاب مسلم فى علم الحديث».² در زير آسمان صحيح تر از كتاب مسلم در علم حديث، پديد نيامده است.

«أوردتُ فى هذا الكتاب ما صحّ و أَجمَعَ عليه العُلماء».³ آنچه را صحيح است و علما بر آن اجماع دارند، در اين كتاب گرد آوردم.

ابن تيميّه مى‏نگارد: «و خبرُ الواحد المتلقّى بالقبول يُوجب العلمَ عند جُمهورِالعلما، مِن اَصحاب أبى حنيفه و مالك و الشافعى و احمد، و هو قولُ اكثر اصحاب الاشعرى كالاسفرائينى و ابن فورك ،...».⁴ خبر واحدى كه مقبول دانسته مى‏شود، نزد جمهور عالمان موجب علم است. كسانى مانند اصحاب ابوحنيفه، مالك، شافعى، و احمد آن را علم آور مى‏دانند. نظر بيشتر اصحاب اشعرى مانند: اسفرائينى و ابن فورك نيز همين است.

1. عبقات الأنوار ، ج 6-5 ، ص 869 (به نقل از صوا عق المحرقة).

2. همان ج 2-1 ، ص 156 ، 159 ، 163.

3. همان ، ص 163.

4. علم‏الحديث، ص 104.

6ـ همچنين مى‏توان ادعا كرد كه الفاظ اساسى حديث ثقلين در قرآن به كار رفته است و مضمون آن از كتاب الهى استفاده مى‏شود⁴ و نيز اگر كسى اين حديث را از احاديث «حوض» به حساب آورد، ادعاى گزافى نكرده است. زيرا در برخى از نقلها در آغاز آن وصف حوض آمده است. و در بسيارى از آنها جمله «وَ لَنْ يَفْتَرقا حتى يَرِدا عَلَىّ الحوض»⁵ وجود دارد. روشن است كه احاديث حوض، نزد عالمان حديث، تواتر لفظى⁶ و معنوى دارد⁷، و حتى كسانى كه خبر متواتر را در سنت نفى كرده‏اند، احاديث حوض را مستثنا دانسته‏اند.⁸ اين

1. همان: ص 101.

2. همان.

3. ابوعيسى ترمذى: صحيح، ج 2، ص 308.

4. واژه «ثقلان» ، «استمسك» ، «اهل البيت» ، «كوثر» ، جمله «واعتصموا بحبل الله» و... در قرآن آمده است، و مضمون گويايى درباره اين حديث دارد. در متن كتاب اين ويژگيها بيشتر روشن مى‏شود.

5. ابن حجر هيتمى: صواعق المحرقه ، چاپ مكتبة قاهره، دارالطباعة محمديه، ص 75 .

6. اضواء على السنة المحمديه ، ص 280.

8. همان ، ص 119.

«و أنّى قد تركتُ فيكم ما لَن تَضِلّوا بعده اِن اعْتَصَمْتُم به ، كتاب الله ، و أنتم مَسئولون عنّى فما أنتم قائلون».¹ همانا من در ميان شما چيزى را بر جاى مى‏گذارم ، كه اگر به آن چنگ زنيد، هرگز گمراه نشويد. و آن كتاب خدا (قرآن) است. و شما درباره من (و آنچه بر جاى نهاده‏ام) بازپرسى مى‏شويد، پس چه خواهيد گفت (اگر نسبت به من و قرآن كوتاهى كرده باشيد)؟

پيامبر در حديث ثقلين و احاديث فراوان ديگر²، قرآن را مانند ريسمانى معرفى كرده است، كه رابط بين انسان و خداست. و راه هموار براى حركت به سوى بى‏نهايت و عوالم بى پايان الهى.

1. يوسف بن اسماعيل النبهانى: منتخب الصحيحين من كلام سيد الكونين، انتشارات دارالفكر، 1403ه ، ص 116.

2. رجوع كنيد به: مجمع الزوائد و منبع الفوائد، ج 1 ص 174 و نيز علم الحديث ص35.

«و فى رواية انّ اللطيف اَخْبَرَ نى أَنّهما «لن يفترقا» اى الكتاب و العترة ، أى يستمرّ امتلا زمين «حتى يرد اعَلَىَّ الحوض» أى الكوثر يوم القيامة. زاد فى رواية «كهاتين» و أَشارَ بأَصْبَعَيْهِ ، و فى هذا مع قوله أولاً انّى تاركٌ فيكم، تلويحٌ بل تصريحٌ بأنهما كَتوأمين خَلَّفَهما، وَ وَصّى أمتّهَ بِحُسن مُعاملتهما ، و ايثار حَقَّهما على اَنْفُسِهم و اسْتِمساك بهما فى‏الدين».¹ در روايتى آمده است كه پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم فرمود خداى لطيف مرا خبر داد كه قرآن و عترت همراه همند، و اين تلازم ادامه دارد تا اين كه در حوض كوثر در قيامت بر من وارد آيند. در روايتى اضافه شده كه پيامبر دو انگشت خود را كنار هم نهاد و گفت: مانند اين دو. اين جمله از روايت و نيز صدر آن كه مى‏فرمايد من دو چيز گرانمايه بر جاى مى‏گذارم ، اشاره دارد، بلكه تصريح است به اين كه پيامبر قرآن و عترت را به صورت ملازم با هم ، در ميان امت گذاشته است. و به مردمان سفارش كرده كه با اين دو به نيكى رفتار كنند، و بر خودشان مقدم بدارند ، و در دين به اين دو چنگ زنند.

1. عبدالرؤوف مناوى: فيض القدير، ج 3، انتشارات دارالفكر، 1416ه،ص 19.

«قال الشريف: هذا الخَبَر يفِهم وجودَ مَن يكونُ أهلاً للتمُّسك به من أهل البيت، والعترةِ الطاهرة فى كلِّ زمنٍ الى قيامِ الساعة ، حَتّى يَتَوجَّهَ الحَثُّ المذكور الى التمسك به، كما أن الكتاب كذلك ، فَلِذلك كانوا أمانا لِأهلِ الأِرْض، فااذهَبُوا ذَهَبَ أهلُ الأرض».¹ شريف (سمهودى) گويد: اين خبر (حديث ثقلين) مى‏فهماند كه فردى از اهل بيت و عترت، كه اهليت براى تمسك دارد، تا زمان قيامت، وجود دارد. همان گونه كه قرآن چنين است. در غير اين صورت ، فراخوان پيامبر به تمسك به اهل بيت معناى درست نمى‏يابد. و از اين روست كه اهل بيت براى ساكنان زمين سبب ايمنى و بقايند ، و آن گاه كه از ميان بروند (و فردى از عترت در زمين نماند) اهل زمين نابود مى‏شوند. ابن حجر نيز مى‏نويسد:

«و فى أحاديثِ الحثِّ على التَمَسّك بِأَهلِ البيت اِشارةٌ الى عَدَم انْقِطاع مستأهلٌ منهم لِلتمسّك به الى يَومِ القيامة...».² در احاديثى كه مردمان را بر مى‏انگيزد كه به اهل بيت متمسك شوند. و به دامان عترت چنگ زنند. اشاره است به اين‏كه همواره‏فردى از آنان كه شايستگى براى تمسك دارد، تا روز قيامت‏موجوداست.

اين مضمون را علامه عجيلى³، شهاب الدين دولت آبادى⁴، كمال الدين جهرمى،⁵ نيز بازگو كرده‏اند. و نيز علامه زرقانى⁶، و مولوى حسن زمان⁷ ، سخن نورالدين سمهودى در «جواهر

1. فيض‏القدير، ج 3 ، ص 20.

2. صواعق المحرقه، ص 90.

3. عبقات‏الأنوار ج 4-3 ، ص 67 (به نقل از ذخيرة المآل).

5. همان (به نقل از براهين قاطعه).

7. همان، صص 8-67 (به نقل از قول مستحسن).

و از آن جا كه پيامبر گرامى اسلام صلي الله عليه و آله وسلم اين خبر را مى‏دهد ، و بارها آن را به مناسبتهاى مختلف بازگو مى‏كند، روشن مى‏گردد كه جدائى ناپذيرى قرآن و عترت از حقيقتى استوار حكايت دارد، و واقعيتى است كه هرگز تخلف نمى‏پذيرد. و «كُلُّ علمٍ و كُلّ قولٍ رَدَّ على مُخالِفَةِ النبى صلي الله عليه و آله وسلم ، فهو زَنْدَقَةٌ و شَيْطَنَة»²، هر علم و سخنى كه به مخالفت با گفته پيامبر بينجامد، بى دينى و شيطنت است.

1. همان ، ص 66.

2. عبقات الانوار ، ج 2-1 ، ص 568 (به نقل از هداية السعداء).

از مدت خلافت او ،

حديث ثقلين با فريادى بلند و روشن تمسك به قرآن و عترت را مطرح مى‏سازد و همه را به سوى اين دو فرا مى‏خواند و راه هدايت و رستگارى را در ظلمتهاى زمانه و تجاوزگريهاى انسان ، در پرتو هدايت قرآن و عترت مى‏داند. و فرمان پيامبر است كه خود مى‏گويد: «فاذا أَمَرتُكم بِشَى‏ءٍ فَأتْوا منه ما اسْتَطَعْتُم»¹. هر گاه شمار ا به چيزى فرا خواندم ، تا حدى كه مى‏توانيد آن را انجام دهيد (نهايت تلاش خود را بكار بنديد).

1. منتخب الصحيحين ، ص 223.

بنياد فرهنگى حضرت مهدى موعود (عج)

بخش

حديث ثقلين را حدود 34 نفر از اصحاب نقل كرده‏اند¹ و بزرگان اهل سنت كه اين حديث را در طول قرنها در كتابهاى خود آورده‏اند، به 187 نفر مى‏رسد². اين حديث به وسيله راويان گوناگون، با تغيير اندكى درالفاظ، با كم و زيادهايى بازگو شده است. و مناسبتها و موقعيتهايى كه پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم مسلمانان را به اين حديث توجه داده، مختلف است.³ ابن حجر در كتاب صواعق ، آن را حديث تمسك (به قرآن و عترت) مى‏نامد.⁴

1. عبقات الانوار ، ج 4-3، صص 11-10 و نيز ج 2-1 ، صص 83-575.

2. همان، ج 2-1، صص 824-15.

3. همان ، ص 665 و ج 4-3 ص 11.

4. صواعق المحرقه، ص 75.

5. مسلم بن حجاج نيشابورى، صحيح، ج 5، چاپ اول (تحقيق دكتر موسى و احمد)، مؤسسه عزالدين، 1407 ه ، ص 26.

8. احمد بن حنبل: مسند، ج 4 ص 366 و ج 5 ص 181، ج 3، صص 14 و 17 و 26 و 59، (چاپ دار صادر).

11. ابن بهرام دارمى: سنن، ج 2 ، ص 431 (چاپ دارالفكر).

1. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «اَيّها الناس... فأنّى سائِلُكم حين تَرِدُون عَلَىّ عن الثَّقَلَيْن فَانْظُروا كيف تَخْلِفُونى فيهما ؛ الثِقْلُ الأكبر كتابُ اللّه‏... فاستمسِكوا به لا تَضِلّوا... و عترتى أهل بيتى، فأنّه قَدْ نَبَّأنى اللطيفُ الخَبير انّهما لَنْ يَفْترِقا حتّى

1. ابن اثيرجزرى: جامع الاصول ، ج 1، چاپ اول، 1368 ه ، ص 187.

3. تفسير ابن كثير، ج 9 ص 114.

6. نسائى: الخصائص ، ص 21.

10. ابن سعد: طبقات الكبرى ، ج 2 ، داربيروت ، 1405 ه ، ص 194.

13. جلال الدين سيوطى، الجامع الصغير، ج 1، چاپ اول، دارالفكر، 1401 ه، ص 402.

15. به عنوان نمونه، علامه مناوى اين حديث را كه سيوطى با تغيير اندكى در الفاظ در دو جاى جامع الصغير مى‏آورد، در فيض القدير شرح مى‏دهد. براى آگاهى بيشتر رجوع كنيد به؛ فيض القدير ج 2، ص 217 و ج 3 صص 20-19.

2. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «اَلا يا ايّها الناس... انى تارك فيكم الثقلين ؛ أوّلُهما كتابُ اللّه‏ فيه الهُدى و النور، فخذوا بكتاب اللّه‏ وَ اسْتَمْسَكوا به... و أهلُ بيتى ؛ أُذَكِّر كُم اللّه‏ فى أهلِ بيتى...».² هان! اى مردم (من به زودى فراخوان پروردگارم را اجابت مى‏كنم و به سوى او مى‏شتابم) و در ميان شما دو چيز گرانبها برجاى مى‏گذارم ؛ نخست آن دو، كتاب خداست، كه هدايت و نور در آن است، پس كتاب خدا را برگيريد و به آن متمسّك شويد. و گرانقدر ديگر اهل بيت من است، خدا را بيادتان مى‏آورم درباره اهل بيتم.

3. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم «و أَنَّكم واردونَ علىّ الحوض، عَرْضُه ما بين صَنْعاء الى بُصرى، فيه عددُ الكواكب مِنْ قَدَحانِ الذهب و الفضّة، فَانْظُروا كيفَ تَخْلِفونى فى الثقلين، قيل و ما الثَقَلان يا رسول اللّه‏ قال: الأكبرُ كتابُ اللّه‏ طَرْفُه بيدِاللّه‏ و طرفُه بأيديكم، فَتَمسَّكوا به لَن تَزِلّوا و لن تَضِلّو، و الأصغرُ عترتى. و انّهما لن يَفْترقا حتى يِرِدا علىّ الحوض و سألتُ لهما ذلك ربّى، و لا تُقَدِّموهما فَتَهْلِكوا و لا تُعَلِّمُوهما فانّهما أَعْلَمُ منكم».³ همانا شما در حوض نزد من

1. حلية الأولياء، ج 1، ص 355.

2. صحيح مسلم، ج 5، ص 26.

3. صواعق المحرقه، ص 75 و نيز مجمع الزوائد، ج 9، صص 63-162.

4. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «أنِّى خَلَفّتُ فيكم اِثْنَتَيْن، لَن تَضِلّوا بَعْدَهما أبدا ؛ كتابَ اللّه‏ و نَسَبى، و لن يفترقا حتى يردا عَلَىَّ الحَوْضَ».¹ در ميان شما دو چيز بر جاى مى‏گذارم، كه پس از آن دو هرگز گمراه نشويد؛ كتاب خدا و نَسَبَم، اين دو از هم جدا نشوند، تا در حوض نزد من آيند.

5. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «انّى تاركٌ فيكم خَليفَتَيْن: كتابَ اللّه‏... و عترتى اهل بيتى؛ و أنهما لن يفترقا حتى يَرِدا علىّ الحَوْضَ».² من مى‏روم و در ميانتان دو

1. مجمع الزوائد ج 9، ص 9 و صص 166. و نيز نورالدين هيثمى. كشف الاستار ج 3، (تحقيق حبيب الرحمن اعظمى)، چاپ اول، مؤسسه الرسالة، 1404 ه، ص 223.

2. جامع الصغير، ج 1، ص 402. و مسند الجامع، ج 5، ص 551. و مجمع الزوائد، ج1، ص 175. و نورالدين هيثمى: مجمع البحرين فى زوائد المعجمين، ج 3 (تحقيق محمدحسن اسماعيل شافعى)، چاپ اول، دارالكتب العلميه، 1419 ه، ص 406.

6. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : «تركتُ فيكم شَيْئَيْن لن تِضِلّوا بعدهما ؛ كتابَ اللّه‏ و سُنَّتى، و لَن يفترّقا حتى يَرِدا علىّ الحوض.»¹ در ميان شما دو چيز بر جاى مى‏گذارم كه هرگز پس از آن دو گمراه نشويد؛ كتاب خدا و سنّتم، اين دو هرگز از هم جدا نشوند تا در حوض نزد من آيند.

7. پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم : قد تركتُ فيكم ما اِن أَخَذْتُم به لَن تَضِلّوا؛ كتاب اللّه‏ -تعالى- سَبَبُه بِيَدِه و سَبَيُه بِاَيْدِيكم، و اهل بيتى».² در ميان شما چيزى را بر جاى نهادم كه تا آن را برگيريد هرگز گمراه نشويد: كتاب خداى متعال، كه يكسوى آن در دست خداست و سوى ديگرش در دستان شما، و أهل بيتم.

چنانچه در اين احاديث ملاحظه مى‏شود، در برخى از نقلها به جاى واژه «ثقلين»، واژه‏هاى «خَليفَتَيْن»، «اِثْنَتَين»، «شَيْئَيْن»، است. و در حديثى به جاى كلمه «عترتى»، واژه «نسبى» جلب توجه مى‏كند. و نيز در بعضى از احاديث تغييرات اندكى در الفاظ حديث مشاهده مى‏شود. به عنوان نمونه در آغاز احاديث مختلف اين جملات و الفاظ جلب توجه مى‏كند: «فانما اَنَا بشرٌ يوشك اَنْ يأتى رسولُ ربّى فأُجيب»، «كأنّى قد دُعيتُ فأجُيب»، «فانّى لَأَرانى يُوشك اَنْ أُدْعى فَأُجيب»، «اَيّها النّاس! انّه قد نَبَّأَنى اللطيفُ الخبير»، «انّى قانِتٌ فيكم اثنين»، «انى

1. فيض‏القدير ج 3 صص 292 و 543.

2. ابن حجر عسقلانى: المطالب العاليه بزوائد الثمانية، ج 4 (تحقيق ابى بلان و غنيم بن عباس غنيم)، چاپ اول، دارالوطن، 1418 ه، ص 252.

واژه «سنتى»

آنچه در اين ميان شايان توجه مى‏نمايد، كلمه «سنّتى» است، كه درباره آن يادآورى نكاتى، خالى از فايده نيست:

1. عبقات الأنوار ج 2-1، صص 83-575 (به نقل از «استجلاب ارتقاء الغرف». و ص 676 (به نقل از عقد النبوى).

4. به عنوان نمونه ؛ هيثمى در مجمع الزوائد، ج 9، صص 68-165، بابى دارد به نام «باب فضائل أهل البيت»، ابن حجر عسقلانى نيز در مطالب العاليه، ج 4، ص 262، بابى با همين عنوان آورده است. در سنن بيهقى، ج 2، ص 148، عنوان چنين است: «باب بيان اهل بيته الذين هم آله». در مسند احمد حنبل، ج 3، ص 167، عنوان «مسند أهل البيت» جلب توجه مى‏كند.

ملك العلما در «هداية السعدا» مى‏گويد در كتاب «شفاء» آمده است: «المُتمسّك بِسُنّتى عند فسادِ اُمّتى له أجرُ مائة شهيد». يعنى آن روز كه مردمان بفساد گرايند، هر كه چنگ در زند در سنت من، مر او را ثواب صد شهيد باشد، و آن سنت دوستى قرآن و فرزندان رسول است»¹

1. عبقات الأنوار ج 4-3 صص 74-273. و نيز ج 2-1، صص 68-566.

2. همان.

5. اين كه در كتاب گرانسنگ و معتبر اهل سنت، يعنى در صحيح مسلم كه همتاى صحيح بخارى - والاترين مجمع حديثى - است، جمله «اُذَكّرُكم اللّه‏ فى اَهْل بيتى»،² در پايان حديث چند بار تكرار شده

1. موسى محمدعلى در مقدمه‏اى بر كتاب احمد بن تيميه، (علم الحديث) مى‏نويسد: «رهايى از تشنجاتى كه به جامعه اسلامى هجوم مى‏آورد و رشد مى‏كند و فرقه هايى كه با انديشه‏هاى خود حق را نادرست مى‏نمايانند، و به انحراف از سنت نبوى دست مى‏يازند، و افكار وارداتى و فلسفه‏هاى ناكارامد را دنبال مى‏كنند، و دغدغه‏ها و اضطرابهايى كه امروزه با آن روبرو هستيم... رهايى از همه اينها در بازگشت به كتاب و سنت است. وى پس از اين جمله، حديث تمسك را با لفظ «سنتى» به جاى «عترتى» مى‏آورد.

2. صحيح مسلم، ج 5، ص 26 و نيز؛ منتخب الصحيحين، ص 77. و نيز؛ مسند احمد، ج 4، ص 367.

بخش

حديث ثقلين از نظر سند خدشه‏ناپذير و از نظر دلالت روشن است گرچه بنا بر ادعاى هيثمى برخى از راويان اين حديث ضعيف و برخى منكرند، و در بعضى از آنها اختلاف است.¹ ولى در مجموع با توجه به جرح و تعديلها و نظر به جوانب مختلف و شواهد و مؤيدات، حديث ثقلين در دسته احاديث صحيح قرار دارد، و عالمان بسيارى به صحت آن تصريح كرده‏اند، در بسيارى از كتابها آمده است، و راويان از صحابه به دهها نفر مى‏رسد، و به مناسبتهاى مختلف پيامبر آن را بازگو كرده است.

1. اظهار نظر مسلم بن حجاج

امام مسلم حديث ثقلين را در صحيح خود به طرق متعدد روايت كرده است. و خود درباره كتابش مى‏گويد: «ليس كلُّ شى‏ءٍ عندى صحيحٌ وَ ضَعْتُه هُنا، انّما وَضَعْتُ ما أَجْمَعُوا عليه» تنها آنچه در نظر خودم صحيح مى‏آمد، در اين كتاب نياوردم، بلكه آنچه را اجماعى است و همه بر صحت آن اتفاق دارند، نقل كردم.²

1. مجمع الزوائد، ج 9، صص 77-165.

2. ديدگاه ابوعيسى ترمذى

حديث ثقلين را ترمذى در صحيح خود نقل كرده است، كه از كتابهاى بسيار مهم حديث به حساب مى‏آيد، و يكى از صحاح سته است، كه درباره آن علامه طيبى در كاشف مى‏نويسد: اهل شرق و غرب به صحت احاديثى كه در صحاح سته آمده است، اتفاق نظر دارند.³ ترمذى خود درباره كتابش مى‏گويد: «صَنَّفْتُ هذالكتاب فَعَرضْتُه على علماء الحجاز، فَرَضُوا به. و عَرَضْتُه على علماء العراق، فَرَضوا به. و عَرَضْتُه على علماء الخراسان فَرَضوا به، وَ مَنْ كان فى بَيْتِه هذ الكتاب، فكأنّما فى بيته نَبىٌّ يَتَكَلّم.⁴ اين كتاب را نوشتم، و از عالمان حجاز،

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 837.

2. همان.

3. همان.

4. همان، ص 852.

5. همان.

3. نظر حاكم

حاكم نيشابورى در مستدرك پس از نقل حديث از زيدبن ارقم مى‏نويسد: «هذا حَديثٌ صحيح».² اين حديث از احاديث صحيح است.

4. قول ابن حجر

ابن حجر در صواعق حديث تمسك را نقل مى‏كند، و آن گاه اذعان مى‏دارد كه «هى روايةٌ صَحيحة».³ اين روايت (از نظر سند) روايت صحيح است.

1. همان، ص 839.

2. مستدرك الصحيحين، ج 3، صص 109 و 148.

3. صواعق المحرقه، ص 136.

5. نظر سيوطى

سيوطى در جامع الصغير اين روايت را به دو طريق نقل مى‏كند. و بنابر هر دو طريق آن را صحيح مى‏داند.¹ و گذشته از اين در مقدمه كتاب خود مى‏گويد كه از احاديث آنچه را اتقان داشته و داراى سند استوار بوده است، نقل كرده است.

عبارت سيوطى در «جامع الصغير» چنين است: «صح: لِا حمد فى مُسنده و الطَبَرانى فى الكبير، كِلاهما عن زيدِ بْنِ ثابت. حديثٌ صحيح».² احمد در مسندش، و طبرانى در «الكبير» اين حديث را صحيح دانسته‏اند، و هر دو از زيد بن ثابت روايت كرده‏اند. اين حديث، حديث صحيح است.

6. نظر شهاب الدين دولت آبادى (ملك العلماء)

ملك العلما در «هداية السعداء» و در «شرح سنت» حديث ثقلين را با قلمى شيوا و گويا نقل مى‏كند و شرح مى‏دهد. و درباره سند آن در كتاب اخير مى‏نويسد: «در صحت اين حديث، محدثان سلف و خلف مُتفق اند.»³

حديث ثقلين را بسيارى از عالمان اهل سنت در سده‏هاى متوالى مورد توجه قرار داده‏اند. و در كتابهاى خود نقل كرده‏اند. تعداد اين كسان بيش از 180 نفر است.⁴ گذشته از كتاب صحيح مسلم و

1. فيض القدير، ج 3، صص 20-19 و ج 4، ص 217.

2. جامع الصغير، ج 1، ص 402 .

3. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 559.

4. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 15-9.

8. راويان حديث

راويان حديث ثقلين در ميان اصحاب به دهها تن مى‏رسد، حذيفة بن أُسَيد، زيد بن ثابت، ابوهريره، جابربن عبداللّه‏، ابو سعيد خدرى، على بن أبى طالب، حسن بن على، ابوذر، سلمان، ابن عباس، زيد بن ارقم، انس بن مالك، عمر و بن عاص، سعد بن أبى وقاص، عبدالرحمان بن عوف، براء بن عازب، عبداللّه‏ حنطب، عدى بن حاتم، عقبة بن عامر، ابوقدامه انصارى،... و فاطمه، ام سلمه و ام هانى، از آن جمله‏اند.⁴

1. عبقات الانوار، ج 2-1، ص 905.

2. همان، صص 7-906.

3. همان، ص 904.

ترمذى پس از نقل حديث از جابربن عبداللّه‏ انصارى مى‏نويسد: «فى الباب، عن أبى ذرو أبى سعيد، و زيد بن ارقم، و حذيفة بن اُسيد».¹ اين حديث از ابوذر، ابوسعيد زيد بن ارقم، و حذيفه نيز نقل شده است.

نورالدين سمهودى در كتاب «جواهر العقدين» اين حديث را به طرق متعدد نقل مى‏كند و مى‏گويد: «و فى الباب ما يَزيدُ عَلَى عِشرين من الصَحابة».²

1. در اين زمينه رجوع كنيد به: كنزالعمال، ج 1، ص 173. صحيح مسلم، ج 5، ص 26. مسند احمد، ج 3، ص 14. المسند الجامع، ج 5، ص 551. مجمع الزوائد، ج 9 ص 164. حليه الاولياء، ج 9، ص 64. اسدالغابة ج3، ص 147. صحيح مسلم ج 2، ص 362. صواعق المحرقه، ص 136. فيض القدير، ج 3، صص 20-19. مستدرك، ج 3، ص 148. طبقات الكبرى، ج 2، ص 194. و نيز عبقات الانوار، ج 4-3، صص 10-2.

2. عبقات الانوار، ج 4-3، ص 11 .

3. عبقات الانوار، ج 4-3، ص 11. و نيز فيض القدير، ج 3، ص 20.

4. عبقات الانوار، ج 4-3، ص 11.

5. همان.

9. مناسبتهاى نقل حديث

در اين زمينه ابن حجر در صواعق مى‏نويسد: «و مَرَّ له طرقٌ مبسوطة... و فى بعضِ تلك الطرق أنه قال ذالك بِحَجّة الوِداع بعرفة. و فى أخرى أنّه قاله بالمدينة فى مرضه، و قد اْمَتَلَأَتْ الحُجْرة من أصحابه، و فى أخرى أنّه قال ذلك بِغدير خُم، و فى أخرى أنّه قال لمّا قام خطيبا بعد انْصِرافه من الطائف... و لا تَنا فى اِذ لا مانعَ من أنّه كَرَّ رَ عليهم ذلك فى تلك المواطن و غيرهما، اِهتماما بِشأن الكتاب العزيز و العِترة الطاهرة».¹ طرق گسترده‏اى براى حديث تمسك در قبل ذكر گرديد... در برخى از آنها آمده است كه پيامبر اين حديث را در حجة الوداع در عرفه، گفته است. و در بعضى گفته‏اند، آن حضرت در مدينه هنگام بيمارى - در حالى كه اصحاب اطرافش گرد آمده بودند - بيان كرده است. طريق ديگر اين است كه پيامبر اين حديث را در غدير خم فرموده، و نيز آمده است كه آن حضرت آن گاه كه از سفر طائف برگشت، در ضمن خطابه‏اى آن را ايراد كرد... اين طرق با هم سازگارند، زيرا مانعى ندارد كه پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم در اين جاها و در مكانهاى ديگر حديث تمسك را بازگو كرده باشد، تا از اين طريق مردمان به شأن كتاب عزيز و منزلت والاى عترت طاهره، بيشتر توجه يابند و اهميت دهند.

1. همان.

10. يادآورى

اين نكته نيز شايان توجه به نظر مى‏رسد، كه نفى تواتر حديث ثقلين از اعتبار آن نمى‏كاهد، زيرا در حديث متواتر اختلاف است. بعضى آن را در سنت نفى كرده‏اند و برخى آن را ثابت مى‏دانند:

1. شاطبى

امام شاطبى مى‏نويسد: بيشتر نقل سنت با خبر واحد است، بلكه به ندرت مى‏توان حديثى را يافت كه به طور متواتر از پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم نقل شده باشد.²

1. الكفاية فى علم الروايه، ص 134.

2. أضواء على السنة المحمديه، صص 80-279.

در نظر ابن صلاح، آنچه را بخارى و مسلم يا يكى از اين دو روايت كند، صحت آن قطعى است. و در علم حديث (و بحث اسناد) از متواتر بحث نمى‏شود. جزائرى نيز در «توجيه النظر» گفته اخير ابن صلاح را تأييد مى‏كند، و در آن جاى شكى نمى‏بيند.¹

شيخ الاسلام ابن تيميه به كسانى كه حديث متواتر را نفى كرده‏اند مى‏تازد، و تواتر را به دو قسم لفظى و معنوى تقسيم مى‏كند. در نظر وى عدد در تواتر شرط نيست،² و تواتر نزد علماء حديث از غير آنها متمايز است.³ در باور ابن تيميه حديث «مَنْ كَذَبَ عَلَىّ مُتَعَمّدا...» تواتر لفظى دارد، و احاديث شفاعت، حوض و... داراى تواتر معنوى است.⁴

1. همان.

2. علم الحديث، صص 58-157.

3. «فأهل العلم بالحديث والفقه قد تواتر عند هم من السنة ما لم يتواتر عند العامه، ك... الحوض...». نزد عالمان حديث و فقه، از سنت اخبارى متواتر است، كه نزد همگان متواتر نيست، مانند احاديث حوض... (علم الحديث، ص 119).

4. علم الحديث، صص 2-71 و ص 119.

5. برخى از عالمان تواتر لفظى را در غير حديث «من كذب عَلَىّ» و احاديث حوض و چند حديث ديگر نفى كرده‏اند (اضواء على السنة المحمديه، ص 280).

«آيا عاقلى تجويز مى‏كند كه اهل سنت با وجود اين كه مُتَشَبِّث بثقلين‏اند، و به حكم حديث «انّى تاركٌ فيكم الثَقَلين» تمسك را به عترت طاهره، مثل تمسك به قرآن لازم مى‏دانند. و حكم بوجوب محبت اهل بيت اطهار، مثل محبت سرور ابرار مى‏نمايند. با وجود روايت نمودن ايشان اخبار و احاديث فضائل حسنين را، كه به درجه متواتر معنوى رسيده‏اند، بلا ضرورت داعيه بل وجود ورود احاديث حرمت بغض ايشان، اعتقاد [به] مضمون روايات وجوب حبّ اين حضرات نداشته باشند.»⁴

1. صواعق المحرقه، ص 75.

2. عبقات الأنوار، ج 4-3، ص 273.

3. همان.

4. همان، ج 2-1، صص 91-790 (به نقل از ايضاح لطافة المقال).

بخش

سوم

حديث ثقلين از نظر دلالت واضح است. ابهام و اجمال در استعمال الفاظ آن وجود ندارد، و مراد پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم را از آن به روشنى مى‏توان دريافت.

1. شرح علامه مناوى

سيوطى در جامع الصغير حديث را اين چنين نقل مى‏كند:

«انّى تاركٌ فيكم خليفتين: كتابَ اللّه‏ حبلٌ ممدودٌ ما بَيْنِ السماء و الأرْضِ، و عترتى اَهْلَ بيتى، و اِنّهما لَنْ يَفتَرّقا حتى يَرِدا عَلَىَّ الحَوْضَ».

و مناوى در فيض القدير، اين گونه آن را شرح مى‏دهد:

«انى تاركٌ فيكم» بعدَ وفاتى «خليفتين» زاد فى روايةٍ أَحَدُهما أكبرُ من الآخر، و فى رواية بدل خليفتين، ثقلين، سَمّاهما به لِعَظْم شَأْنهما «كتاب اللّه‏» القرآن «حبل» أى هو حَبْل «ممدودٌ ما بينَ السَماءِ و الأرض». قيل: اَرادَ به عَهْدَه. و قيل: السَبَبَ المُوصِل الى رضاه. «و عترتى» بمثناة فوقية «أهل بيتى» تفصيلٌ بعد اجمال بَدَلاً أو بيانا، وَ هُم أصحابُ الكِساء الّذين أَذْهَبَ اللّه‏ عنهم الرِّجْسَ و طَهَّرهُم تطهيرا. و قيل: مَنْ حَرُمَتْ عليه الزكاةُ، وَرَجَّحَهُ القُرطبى، يعنى اِنِ ائْتَمَرتم بِأوامر كتابه وَ انْتَهَيْتُم بِنَواهيه وَ اهْتَدَيْتُم بهُدى عِتْرتى وَ

1. فيض القدير، ج 3، صص 20-19 و عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 98-697.

در اين عبارت و آنچه در آغاز حديث آمده است «انى تارك فيكم»، اشاره بلكه تصريح است به اين كه، قرآن و اهل بيت (مانند دوقلو) دو چيز با همند. و پيامبر اين دو را با هم بر جاى گذاشته، و به امت

«اما بعد» الا ايّها الناس فأنّما أنا بَشَرُ يُوشَك أن يَأتى رسولُ ربّى فُأجيب، و أنا تاركٌ فيكم ثقلين: اوّلهما كتاب اللّه‏ فيه الهُدى و النور، من استمسك به و أخذ به كان على الهدى، و من اَخْطَاَه ضَلَّ فْخَذُوا بكتاب اللّه‏ تعالى، وَ اسْتَمْسَكوا به، و اهل بيتى. اُذَكِّر كم اللّه‏ فى اهل بيتى، اُذَكِّركم اللّه‏ فى اهل بيتى»¹

1. فيض القدير، ج 2 ص 217.

«أما بعد اَلا اَيُّها الناس» الحاضرون اوِ أعمّ «فانّما أنا بَشَر يوشك أن يأتى رسول ربّى» يعنى ملك الموت «فأجيب» أى اَموت، كَنّىَ عنه بالاجابة اشارةٌ الى أنه يَنْبَغى تَلَقّيه بالقبول، كأنّه مُجيبُ اليه بِاِختياره. «و انا تاركٌ فيكم ثقلين» سَمّا به لِعظم شأنهما و شَرَفها «اوّ لهما كتاب اللّه‏» قَدَّمَه لِأَحَقِّيتهِ بالتَقَّدُم «فيه الهدى» من الضَلال «والنور، من استمسك به و أخذ به كان على الهدى، و من اَخْطَأهَ‏ضَلَّ» أى اَخْطَأَ طريقَ السعادة و هَلَكَ فى ميادينِ الحَيْرَةِ والشَقاوة. «فَخُذوا بكتاب اللّه‏ تعالى، و استمسكوا به»، فانه السَبَبُ المُوصِل الى المقاماتِ العِلّية و السعادة الأبديّة. «و أهل بيتى» و ثانيهما أهل بيته و هم من حَرُمت عليهم الصدقه من أقربائه. قال الحكيم: حَضَّ على التمسك بهم لأنّ الأمر لهم معاينةً فهم اَبْعَد عن المِحنة، و هذا عامٌ ُأريد به خاص، و هم العلماء العاملون منهم، فَخَرَج الجاهلُ و الفاسق،... و كما أنّ كتابَ اللّه‏ منه ناسخٌ و منسوخ، فارتفع الحكمُ بالمنسوخ، هكذا اِرْتَفَعْت القُدْوَة بغيرِ علمائهم الصُلَحاء. و حَثَّ على الوصّية بهم لما عَلِمَ ممّا سَيُصيبَهم بعده من البلايا و الرَزايا، انتهى.

«اُذَكِّر كم اللّه‏ فى اهل بيتى» أى فى الوصية بهم و احترامهم و كَرَّره ثلاثا للتأكيد. قال الفخرُ الرازى: جعل اللّه‏ تعالى أهلَ بيته مساوين له فى خمسة اَشْياء، فى المَحَبّة و تَحْريم الصدقة، و الطهارة، والسلام و الصلاة، و لم يقع ذلك لِغيرهم. «تَتِمّة»: قال الحافظ جمالُ الدين الزرندى فى نظم «دُرَرُالسمطين»: وُ رِدَ عن عبداللّه‏ بن زيد عن أبيه أنه (عليه الصلاة و السلام) قال: «مَن أَحَبَّ اَنْ [يجعله ]يُنْسَأ له فى أجله و اَنْ يَمَتَّعَ بما خَوَّلَه اللّه‏ [تعالى]، فَلْيُخْلِفْنى فى أهلى خِلافَةً حسنة، فمن لم يخلفنى فيهم بتره عمره، و ورد علىّ يوم القيامة مسودا وجهه».¹

1. همان و نيز عبقات الانوار، ج 2-1، صص 96-695.

2. شرح ابن حجر

در صواعق المحرقه، ابن حجر هيتمى، در تنبيهى حديث ثقلين را شرح مى‏دهد و مى‏نويسد:

«سَمَّى رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم القرآن و عترته...- و هى بالمثناة الفوقية الأهلُ و النسل والرَهْطُ الأدنون - ثَقَلَين، لأن الثقل كُلّ نفيس خطير مَصون، و هذانِ

1. صواعق المحرقه، ص 9، (به نقل فضائل الخمسه من الصحاح الستة، ج 2، صص 6-55). و عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 66-665 و 84-683.

نيز ابن حجر اشاره مى‏كند: «و فى رواية: كتاب اللّه‏ و سُنّتى، و هى المراد من الاحاديث المُقْتَصِرة على الكتاب، لِأنّ السنّة مُبَيّنة له، فَأَغْنَى ذِكُره عن ذِكرِها، فالحاصل اَنّ الحَثَّ وَقَعَ على التمسك بالكتاب و بالسنة و بالعُلماء بهما من أهل البيت و يُستفادُ مِن مجموع ذلك بقاءُ الأمورِ الثلاثة الى قيامِ الساعة».¹ در روايتى دو چيز گرانمايه به جاى كتاب خدا و عترت، كتاب خدا و سنت آمده است. و مراد از سنت احاديثى است كه بيانگر قرآن است، از اين رو ذكر كتاب (در روايات) دربردارنده سنت نيز هست، و با آوردن لفظ كتاب نيازى به ذكر لفظ سنت نيست.

3. شرح عالمان بزرگ ديگر

عالمان بزرگ ديگر چون محيى الدين نووى (م 676 در شرح صحيح مسلم)²، طيبى (م 743 در كاشف)³، سعدالدين تفتازانى (م 791 در شرح مقاصد)،⁴ زرندى (م 750 واندى، در نظم دررالسمطين)،⁵ شهاب الدين دولت آبادى (ملك العلماء) (م 849

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 66-664.

2. عبقات الأنوار، ج 2-1 ص 655.

4. همان، صص 521.

5. همان، صص 8-507.

4. شرح ملك العلماء

ملك العلماء در هداية السعداء پس نقل حديث مى‏نويسد:

1. همان، صص 71-557.

3. همان، ص 638.

4. همان، صص 94-689.

6. همان، صص 24-722.

7. همان، صص 31-730.

9. همان، صص 786.

10. همان، ج 4-3، صص 300-26.

قوله: «نزل غدير خم»

چون در موضع غدير خم آمد، اين نصيحت كرد، تا هر كه از حاجيان در آن موضع تا قيامت آيند، اين نصيحت از سر تازه شود و ياد دارند.

قوله: «أمر أن يُجْمَعُ رِحالُ الإبل»

فرمود تا پالانهاى اشتران جمع كنند تا هر يكى از صحابه بشنود و مجموع عليه (...) شود، كسى را بعد ؛ خلاف و اختلاف نباشد، لأنّه أمرٌ عظيمٌ للهداية...

قوله: «قام»

از آن كه آواز ايستاده اشهرست و ابلغ، و غرض مصطفى در قيام تعليل اكرام و تعظيم ايشان بود...

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، ص 558 و ج 4-3، صص 72-271.

قوله: «فَحَمِدَ اللّه‏ و أَثْنى عليه.»

تا معلوم شود قرآن و فرزندان عظيم القدرند، و تمسك بديشان امرى عظيم است...

قوله: «ذَكَرَ»

و خدا را بسيار ياد كرده (...) تا دلها نرم بلرزد، و به اميد نزديك شوند.

قوله: «و وَعَظَ»

پند داد و دلها نرم گردانيد، زيرا چون تخم در زمين بريزى اول نرم كنى، آن گاه آن تخم ميوه دهد...

قوله: «يا اَيّها الناس!»

قوله: «(انما) أنا بَشَرٌ»

تا كسى انكار نيارد از اولاد او از آن كه بشر را ولد باشد، و نيز كسى نگويد كه ملك بود...

قوله: «و انّى تركتُ و تاركٌ »

و حال اينست كه من مى‏گذارم در شما متروكه يادگار، تا از ديدن آن مرا ياد آريد...

تاركٌ، از آن گفت، زيرا چه رسم پدرانست كه چون موت به نزديك رسد متروكه به فرزندان سپارند. اُمّتى ابْنائى فَأَنّا اَبُوهم. [امتم فرزندان من هستند و من پدر ايشان ]هر آينه به امت سپرد.

قوله: «فيكم»

بدان كه «انى تاركٌ لكم و لِأَجْلِكم» نگفت، تا امت مقام و محل قرآن

قوله: «ان تَمَسّكتُم بهما لن تَضِلّوا من بعدى»

شرط هدايت آنست كه اگر تمسك كنيد بدين هر دو هرگز گمراه نگرديد، پس هر كه يكى از اين هر دو ترك دهد، يا قرآن را يا فرزندان رسول را يا تمسك نكند، هدايت نيابد و گمراه تواند بود...

قوله: «الثَقَلَيْن»

... و عرب را عادتست چيزى كه بفضل و شرف ياد كنند آن را به ثقل و رجحان و وزن وصف كنند...

قوله: «فيكم». و قوله: «اِن تَمَسَكْتُم بهما»، و قوله: «و لن يَفتَرّقا حتى يَرِدا». و قوله: «كيف تخلفونى فيهما».

در جميع ضمائر مذكوره قرآن و فرزندان رسول جمع كرد تا اشارت باشد كه تعظيم مجموع يعنى قرآن و فرزندان برابرست. و هيچ كسى از گويندگانِ «نؤمن ببعض و نكفر ببعض» نباشد، اگر از يكى منكر شوى و بر يكى ايمان آرى ايمان نباشد، و اگر هر دو بمرتبه تعظيم برابر نمودندى، جمع ضمير جايز نشدى...

قوله: «كتابَ اللّه‏ و عترتى»

قوله: «خُذوا بِكتاب اللّه‏ وَ اسْتَمْسَكوا به».

يعنى: ثابت و محكم باشيد در دوستى قرآن و فرزندان من از آن كه

قوله: «عترتى»

... فى تاجِ الأسامى، العترة ؛ فرزندان و فرزندانِ فرزندان.

قوله: «اهل بيتى»

فى «النكات» اهل بيت الرجل: ولده و ولد ولده...

قوله: «اذكّر كم اللّه‏»

بدان كه ذكر را از باب تفعيل فرمود از بهر بزرگى دادن ايشان. فى «تاج المصادر»: فى الحديث: فَذَكِّروه، اى فَاَجِلُّوه، لِأنّ فى ذِكر الشى‏ء اِجلاله (الاجلال بزرگداشتن)

قوله: «لَنْ يَفتَرَّقا».

در محل «لَنْ تَرانى»، لن براى تأكيدست و لن اينجا براى تأييد است. يعنى جدا نشود اين هر دو از تعظيم و فضل و شرف در دنيا و عقبى.

قوله: «حتى يِرِدا عَلَىَّ الحوضَ»

هرگز جدا نشود تعظيم قرآن و فرزندان رسول اللّه‏ تا آن كه بيايند بر حوض كوثر.

قوله: «فانظروا كيف تخلفونى فيهما.»

فى «تاج المصادر»: النَظَر بمعنى الاعتبار و التأمّل. لقوله تعالى: «اُنْظُر كيف فَضَّلْنا» و الخَلَف و الخِلافه: بجاى كسى كه از تو بوده ايستادن و الخِلْف: از پى كسى در كسى در آمدن و خلف بودن.

يعنى: پس عبرت گيريد و انديشه كنيد كه بعد من با قرآن و فرزندان من چگونه خواهيد بود. «ثم جَعَلْنا كم خَلائِفَ فى الارض من بعد هم لِنَنْظُرَ كيف تَعْمَلون»

هر آينه خداوند مى‏بيند آنچه به ايشان خواهيد كرد، خلف بد مباشيد، تا فردا نگويم شما را: «بِئْسَما خلفتُمونى مِن بعدى».¹

«الجلوة الثانيه: فى مذمة من لا يتمسّكهم (لا يتمسك بهم) قال اللّه‏ تعالى: «فَلْيَحْذَرِ الذين يُخالفون عن اَمرِه اَنْ تُصيْبَهم فتنةٌ او يُصِيبهم عذابٌ اليم وَ مَنْ يُشاقِقُ الرسولَ...».

عزيز من! دوستى و تمسك به اولاد رسول به فعل و قول مصطفى و به نصوص ثابت است. پس هر كه بجا نيارد و منكر گردد، از قومى باشد: «مَن يقول آمنّا باللّه‏ و باليوم الآخر و ما هم بمؤمنين»، قال اللّه‏ تعالى: «و ما آتيكُم الرسولُ فَخُذوه و ما نَهيكم عنه فَانْتهوا».

پس هر كه تمسك بقرآن و اولاد رسول نكند، اگر چه ظاهر خود را مؤمن گويد ايمان او سودمند نباشد و فردا سياه رو گردد.»²

5. واژگان عمده حديث ثقلين

1. عبقات الأنوار، ج 2-1، صص 65-558.

2. همان، ص 567.

اكنون بجاست درباره واژگان عمده و اساسى حديث بررسى بيشتر انجام گيرد:

آ. ثقلين

واژه ثقلين ريشه قرآنى دارد «ثِقال»، «الثَقَلان»، «ثَقُلَت»، «أثْقال» و «ثَقيل» و... در آيات قرآن بكار رفته است:

«هو الذى يُرسل الرياحَ بُشرا بين يدى رَحْمَتِه حَتّى اذا اَقَلَّتْ سَحابا ثِقالاً».¹ پروردگار شما كسى است كه از باب بشارت به رحمتش (بر جانداران) بادها را مى‏فرستد تا ابرهاى سنگين (و متراكم را شكل دهند) و جابجا سازند.

«اِنفِروا خِفافا و ثِقالاً».² (در راستاى تحقق اهداف دينى و استوارى دين و حكومت دينى در جامعه در دسته‏ها و يا در حالت) سبك و سنگين (آسانى و دشوارى، خواه جوان و سبكبال و آسوده خاطر و توانمند، و خواه تهيدست و عائله دار و دل نگران مال و خانواده و سالمند) هجرت كنيد (و بپاخيزيد).

«فمِن ثَقلَت موازينه فاولئك هم المفلحون».⁵ كسانى رستگارند كه (حاصل زندگى، عمر و تلاشهاى فردى و اجتماعى آنها) بارى سنگين (و اندوخته‏اى بايسته و ارزشمند) است.

1. سوره اعراف (7): 57.

2. توبه (9): 41.

3. رعد (13): 12.

4. رحمن (55): 31.

5. اعراف (7): 8 و مؤمنون (23): 102.

«يَسْئَلونك عَنِ السّاعة... ثَقُلَتْ فى السماوات و الأرض، لا تَأْتِيكم الاّ بغتةً».¹ از ساعت (لحظه فرا رسيدن رستاخيز قيامت) از تو مى‏پرسند... (بدان كه واقعه رستاخيز) در آسمانها و زمين گران و سنگين است، و عظمت دارد و جز ناگهانى واقع نشود.

«فامّا من ثَقلَت موازينه، فهو فى عيشة راضية».² كسى كه (در قيامت و روز حسابرسى) بارش سنگين (ارزشمند و در خور توجه) است، عيش و زندگى پسنديده و خشنود دارد.

«أنا سنلقى عليك قولاً ثقيلاً».³ به زودى بر تو قولى (كلمه‏ها و جمله‏هاى) سنگين (و بس مهم و ارزشمند و سرنوشت ساز) فرو افكنيم.

«و لَيَحْمِلُنّ اَثْقالَهم و اَثْقالاً مع اَثْقالِهم».⁴ كافران بار (و حاصل عملكردشان را كه از آن‏ها جدا نشدنى است) بر دوش كشند، و نيز همراه آن بارهايى (و تبعاتى از كارهاى ديگران را كه به وسيله آنان به گمراهى و انحراف گراييده‏اند).

«وَ الأنعام خَلَقَها لكم... و تَحْمِل اَثْقالكم الى بلدٍ لم تكونوا بالغيه الاّ بِشِقِّ الأَنْفُس».⁵ خداوند چهار پايان را براى شما آفريد... اين حيوانات بارهاى سنگينتان را به شهرها حمل مى‏كنند، و اگر آنان نبودند شما نمى‏توانستيد جز با زحمت و رنج مشقت زا اين بارهاى گران را به شهرها ببريد.

1. اعراف (7): 187.

2. قارعه (101): 7-6.

3. مزمل (73): 5.

4. عنكبوت (29): 13.

5. نحل (16): 5 و 7.

سنگينى و سبكى مقابل همند، هنگام... وزن و يا اندازه‏گيرى، به طرفى كه برترى دارد، سنگين گفته مى‏شود. اين ماده در اصل در اجسام به كار مى‏رود، و پس از آن در معانى استعمال مى‏گردد... ثقيل و خفيف بر دو وجه استعمال مى‏شود.

2. استعمال ثقيل در اجسامى كه تمايل به فرود آمدن به پايين دارند مانند سنگ و كلوخ. و خفيف به اجسامى گفته مى‏شود كه به صعود متمايلند مانند آتش و دود.¹ مضمون كلام ابن منظور در اين زمينه چنين است:

به گناه نيز ثِقل گفته مى‏شود. و به هر چيز نفيس، ثَقَل، و ثقيل و ثاقل مى‏توان گفت. معناى ثقيل در آيه «انا سَنُلْقى عليك قولاً ثقيلاً» سنگينى عمل به آن است. زيرا حرام و حلال و همه اوامر خدا با قبول نوعى زحمت همراه است و بر انسان سنگين مى‏نمايد و ادا نمى‏گردد. و گفته شده كه مراد واجبات الهى است. ثَقل به معناى كالا و كسان مسافر است و ثِقَل به معناى شدت يافتن مرض. ثَقَل به معناى ثِقل نيز آمده است. خداوند در قرآن جن و انس را ثَقَليْن ناميده، زيرا آن دو را

1. حسين بن محمد معروف به راغب اصفهانى: المفردات فى غريب القرآن، چاپ دوم، دفتر نشر كتاب، 1404 ه، صص 80-79.

«الثَقَلين بفتحتين أى الأمرين العظمين. سَمَّى كتابَ اللّه‏ و اهل بيته بهما، لعظم قدرهما، و لأنّ العمل بهما ثقيل على تابعهما... و قد شَبَّه بهما الكتاب و العترة. لأنّ الدين يَسْتَصْلِحُ بهما و يَعْمُرُ، كما عُمِرَتِ الدنيا بالثَقَلين اى الجن و الأنس) و كُلّ شى‏ءٍ له وزن و قدر متنافس فيه، فهو ثقيل».³ ثقلين (به فتح دو حرف نخست) به معناى دو امر بزرگ است، كتاب خدا و اهل بيت پيامبر از آن رو كه قدر و ارزششان بزرگ است ثقلين ناميده شده‏اند، و نيز بدان خاطر كه عمل به آن دو بر پيروان آنها ثقيل (و سنگين) است... اين كه كتاب و عترت به دو چيز گرانقدر تشبيه گرديده، براى اين است كه دين با كتاب و عترت صلاح مى‏يابد و آباد مى‏گردد، چنانچه دنيا با انس و جن به عمران مى‏گرايد. و هر چيزى كه وزن و ارزشى (در خور توجه و نفيس) داشته باشد، به گونه‏اى كه در راستاى دستيابى به آن بدون ضرر رساندن به ديگران تلاش و كوشش شود، ثقيل است.

1. علامه ابن منظور: لسان العرب، ج 11، نشر أدب الحوزه، 1405 ه، صص 8-85.

2. همان، ص 88.

3. على بن سلطان محمد القارى: مرقاة المفاتيح (شرح مشكاة المصابيح)، ج 5، چاپ و نشر مكتبه الاسلاميه حاج رياض الشيخ، ص 593. (و نيز عقبات الأنوار ج 2-1، ص91-690).

و نيز به نقل از طيّبى مى‏گويد: «قال الطيبى فى قوله، أنى تاركٌ فيكم ثقلين... اشارةٌ الى أنّهما بمنزلة التُوأمَيْن الخلفين عن رسول اللّه‏ صلي الله عليه و آله وسلم ، و أنّه يُوصى الأمةَ بحُسْن المخالقة معهما و ايثارِ حَقّهما على انفسهم كما يوصى الأبُ المُشفق الناسَ فى حَقِّ أولاده...».¹