تهران: بنياد فرهنگى حضرت مهدى موعود (ع)1379.

كتابنامه: به صورت زيرنويس.

1.مهدويت -- انتظار. 2.محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، 255ق.-

كتابخانه ملى ايران 24057-79م

مقدّمه···9

انتظار، در كلام الهى···12

انتظار، در سخن پيامبر صلي الله عليه و آله وسلم ···13

ابن سينا···14

خواجه نصير طوسى···15

اسدى طوسى···16

خواجه حافظ شيرازى···17

شيخ عطار نيشابورى···18

آية‏اللّه طالقانى···27

علاّمه طباطبائى···36

علاّمه محمّد تقى جعفرى···38

استاد محمّد تقى شريعتى···41

استاد شهيد مرتضى مطهرى···46

دكتر على شريعتى···51

آية‏اللّه شهيد محمّدباقر صدر···61

استاد محمّدرضا حكيمى···64

در راه اين هدف والا و حياتى، نخستين رساله به نسل آگاه و دانش دوست تقديم مى‏شود، اميد كه بينايى و آگاهى جامعه ما روزافزون گردد. به ويژه جوانان با شناخت بيشترى به اين موضوع بنگرند، و به آينده نيك و انسانى و سرشار از دادگرى و روشن بينى اميدى آگاهانه، و انتظارى راستين، داشته باشند. و با هر گونه دلسردى، بريدگى، ناتوانى، بدبينى و سرخوردگى بستيزند، و همه شور و نشاط و پويايى زندگى جوانى را، در راه تعالى و تكامل و خودسازى و جامعه سازى، سرمايه

در پايان يادآورى اين نكته نيز سودمند مى‏نمايد كه نيكوكاران و متمكنان جامعه ما كارهاى فكرى و فرهنگى را كم نگيرند و براى تأمين خوراك فكرى و معنوى جامعه گامهاى بلند و استوار بردارند. آنان كه براى جشنهاى ميلاد امام مهدى عليه السلام مبالغ زيادى هزينه مى‏كنند و به امور ظاهرى و احساسى دل خوش مى‏دارند، براى رشد شناخت و تعالى آگاهى جامعه نسبت به اين موضوع حياتى نيز لازم است سرمايه‏اى دوچندان هزينه كنند، كه انسان بر پايه فكر و شناخت استوار است. و آينده از آن كسانى است كه در بُعد معرفت دينى و اجتماعى، بيشتر ساخته شده باشند و در برابر موجِ تهاجم فرهنگى استوار و تزلزل‏ناپذير بايستند، و فرهنگ درست انسانى را كه بر اساس ايمان راستين و نگرش هدفمندانه و خردمند به هستى و جامعه شكل گرفته است؛ به جهانيان ارائه كنند.

از ديدگاه ما نيز همان گونه كه بزرگان علوم اسلامى اشاره كرده‏اند، اصل مسأله انتظار از سه سرچشمه قرآن، سنت و عترت نشأت گرفته است.

جا دارد با اشاره‏اى گذرا به چند ديدگاه مطرح شده در خصوص مسئله انتظار اشاراتى هر چند مختصر در اين مورد داشته باشيم.

برخى از علما معتقدند انتظار واقعى روح را اميدوار و از پوچى مى‏رهاند و بسيج عمومى مؤمنان است براى اصلاح ساختار جامعه مورد رضايت حضرت ولى عصر عليه السلام .

تعدادى از انديشمندان بر اين عقيده‏اند كه انتظار همانا ديده دوختن به راه تحقق امرى است كه منتظر را به حالت انتظار واداشته و هر چه اين معنا در نظر مهمتر باشد براى تحقق آن بيشتر تلاش مى‏كند.

امرى سازنده و تمرين جهت تعالى روح و انديشه و اعتقادى ژرف به ظهور منجى و نگاهبانى براى ايمان انسان‏ها از سستى و يأس و دريچه‏اى است اميدوار كننده به سوى اجراى فرامين الهى در جهت تحقق اهداف قرآن و عترت و دارويى براى محرومان و مصلحان در انتظار آن يار دور از نظر كه از فطرتى الهى برخوردارند.

قالَ: «بِالتَّسوَية بَيْن الناس»²

انديشه معاصران

يك دسته ديگرى بودند كه انتظار فرج را مى‏گفتند اين است كه ما كار نداشته باشيم به اينكه در جهان چه مى‏گذرد، بر ملت‏ها چه مى‏گذرد، بر ملت ما چه مى‏گذرد؛ به اين چيزها ما كار نداشته باشيم، ما تكليفهاى خودمان را عمل مى‏كنيم، براى جلوگيرى از اين امور هم خود حضرت بيايند ان‏شاالله، درست مى‏كنند؛ ديگر ما تكليفى نداريم. تكليف ما همين است كه دعا كنيم ايشان بيايند و كارى به كار آنچه در دنيا مى‏گذرد يا در مملكت خودمان مى‏گذرد، نداشته باشيم. اينها هم يك دسته‏اى، مردمى

يك دسته‏اى مى‏گفتند كه خوب، بايد عالم پر از معصيت بشود تا حضرت بيايد، ما بايد نهى از منكر نكنيم، امر به معروف هم نكنيم تا مردم هر كارى مى‏خواهند بكنند؛ گناه‏ها زياد بشود كه فرج نزديك بشود.

يك دسته‏اى از اين بالاتر بودند، مى‏گفتند: بايد دامن زد به گناه‏ها، دعوت كرد مردم را به گناه تا دنيا پر از جور و ظلم بشود و حضرت (ع) تشريف بياورند. اين هم يك دسته‏اى بودند كه البته در بين اين دسته، منحرف هايى، هم بودند، اشخاص ساده لوح هم بودند، منحرف هايى هم بودند كه براى مقاصدى به اين دامن مى‏زدند.

يك دسته ديگرى بودند كه مى‏گفتند كه هر حكومتى اگر در زمان غيبت محقق بشود، اين حكومت باطل است و بر خلاف اسلام است. آنها مغرور بودند.

آنهايى كه بازيگر نبودند، مغرور بودند بعضى رواياتى كه وارد شده است بر اين امر كه هر عَلَمى بلند بشود قبل از ظهور حضرت، آن عَلم، عَلم باطل است. آن‏ها خيال كرده بودند كه نه، هر حكومتى باشد، در صورتى كه آن روايات اشاره دارد كه هر كس عَلَم بلند كند با علم مهدى، به عنوان مهدويت بلند كند، باطل است، حالا ما فرض مى‏كنيم كه يك همچو رواياتى باشد، آيا معنايش اين نيست كه تكليفمان ديگر ساقط است؟ يعنى خلاف ضرورت اسلام، خلاف قرآن نيست اين معنا كه ما ديگر

ما بر خلاف آيات شريفه قرآن دست از نهى از منكر برداريم، دست از امر به معروف برداريم و توسعه بدهيم گناهان را براى اينكه حضرت بيايند؟ حضرت بيايند؟ حضرت بيايند چه مى‏كنند؟ حضرت مى‏آيند، مى‏خواهند همين كارها را بكنند. الان ديگر ما هيچ تكليفى نداريم؟ ديگر بشر تكليفى ندارد، بلكه تكليفش اين است كه دعوت كند مردم را به فساد؟ به حسب راى اين جمعيت، كه بعضيشان بازيگرند و بعضيشان نادان، اين است كه ما بايد بنشينيم دعا كنيم به صدام. هر كسى نفرين به صدام كند، خلاف امر كرده است؛ براى اينكه حضرت دير مى‏آيند! و هر كسى دعا كند به صدام ؛ براى اينكه اين فساد زياد مى‏كند، ما بايد دعاگوى امريكا باشيم و دعاگوى شوروى باشيم و دعاگوى اذنابشان از قبيل صدام باشيم و امثال اينها تا اينكه اينها عالم را پر كنند از جور و ظلم و حضرت تشريف بياورند. بعد حضرت تشريف بياورند، چه كنند؟ حضرت بيايند كه ظلم و جور را بردارند، همان كارى كه ما مى‏كنيم و ما دعا مى‏كنيم كه ظلم و جور باشد! حضرت بيايند كه ظلم و جور را بردارند؛ همان كارى كه ما مى‏كنيم و ما دعا مى‏كنيم كه ظلم و جور باشد! حضرت مى‏خواهند همين را برش دارند. ما اگر دستمان مى‏رسيد، قدرت داشتيم، بايد برويم تمام ظلم و جورها را از عالم برداريم. تكليف شرعى ماست، منتها ما نمى‏توانيم. اينى

اگر يك سال حكومت در يك مملكتى نباشد، نظام در يك مملكتى نباشد، آن طور فساد پر مى‏كند مملكت را كه آن طرفش پيدا نيست. آنى كه مى‏گويد حكومت نباشد معنايش اين است كه هرج و مرج بشود؛ همه هم را بكشند؛ همه به هم ظلم بكنند براى اينكه حضرت بيايد. حضرت بياييد چه كند؟ براى اينكه رفع كند اين را. اين يك آدم عاقل، يك آدم اگر سفيه نباشد، اگر مغرض نباشد، اگر دست سياست اين كار را نكرده باشد كه بازى بدهد ماهارا كه ما كار به آنها نداشته باشيم، آنها بيايند هر كارى مى‏خواهند انجام بدهند، اين بايد خيلى آدم نفهمى باشد!

اما مسئله اين است كه دست سياست كار شماها نيست؛ برويد سراغ كار خودتان و آن چيزى كه مربوط به سياست است، بدهيد به دست امپراتورها. خوب، آنها از خدا مى‏خواستند كه مردم غافل بشوند و سياست را بدهند دست حكومت و به دست ظلمه، دست امريكا، دست شوروى، دست امثال اينها و آنهايى كه اذناب اينها هستند و اينها همه چيز ما را ببرند، همه چيز مسلمان‏ها را ببرند، همه چيز مستضعفان را ببرند و ما بنشينيم بگوييم كه نبايد حكومت باشد، اين يك حرف ابلهانه است، منتها چون دست سياست در كار بوده، اين اشخاص غافل را، اينها را بازى دادند و گفتند: شما كار به سياست نداشته باشيد، حكومت مال ما، شما هم

اينهايى كه مى‏گويند كه هر عَلَمى بلند بشود و هر حكومتى، خيال كردند كه هر حكومتى باشد اين بر خلاف انتظار فرج است. اينها نمى‏فهمند چه دارند مى‏گويند. اينها تزريق كرده‏اند بهشان كه اين حرفها را بزنند. نمى‏دانند دارند چى چى مى‏گويند. حكومت نبودن، يعنى اينكه همه مردم به جان هم بريزند، بكشند هم را، بزنند هم را، از بين ببرند، بر خلاف نص آيات الهى رفتار بكنند. ما اگر فرض مى‏كرديم دويست تا روايت هم در اين باب داشتند، همه را به ديوار مى‏زديم؛ براى اينكه خلاف آيات قرآن است. اگر هر روايتى بيايد كه نهى از منكر را بگويد نبايد كرد، اين را بايد به ديوار زد. اين گونه روايت قابل عمل نيست. و اين نفهم‏ها نمى‏دانند چى مى‏گويند: هر حكومتى باشد حكومت باطل است! بلكه شنيدم بعضى از اشخاص گفته‏اند كه خوب با اين وضعى كه هست، الان در ايران هست، ديگر ما نبايد تهذيب اخلاق بكنيم، ديگر غلط است اين حرفها! چيزى نيست ديگر حالا؛ حتما بايد استاد اخلاق در يك محيطى باشد كه همه مردم فاسدند، شرابخانه‏ها همه بازند و عرض مى‏كنم كه جاهاى فساد همه بازند! اگر يك جايى باشد كه خوب باشد، آنجا ديگر تهذيب اخلاق لازم نيست، نمى‏شود، باطل است! اينها يك چيزهايى است كه اگر دست سياست در كار نبود، ابلهانه بود، لكن آنها مى‏فهمند دارند چى مى‏كنند. آنها مى‏خواهند مارا كنار بزنند. بله، البته آن پر كردن دنيا را از عدالت، آن را ما نمى‏توانيم پر بكنيم. اگر مى‏توانستيم، مى‏كرديم،

... توجه دادن مردم به آينده درخشان و دولت حق، نويد دادن به اجراى كامل عدالت اجتماعى و تأسيس حكومت اسلام، و ظهور يك شخصيت خدا ساخته و بارزى كه مؤسس و سرپرست آن حكومت و دولت است، از تعاليم عموم مؤسسين اديان است، و در مكتب تشيع كه مكتب حق اسلام و حافظ اصلى معنويات آن است، جزء عقيده قرار داده شده و درباره خصوصيات چنين دولتى توضيحات بيشترى داده و شخصيت زمامداران

همين عقيده است كه هنوز مسلمانان را اميداوار و فعال نگهداشته با آن كه همه گونه اسباب ظاهرى از دست آنها رفته، از هر طرف موجبات تلاشى و مرگ را براى ملت اسلام فراهم كرده‏اند ولى قدرت معنوى آنها از دست نرفته و نمى‏رود تا آن روزى كه دشمنان از آن مى‏ترسيدند و مى‏ترسند آشكار شود... آن دينى كه پيشوايان حق آن دستور مى‏دهند كه چون اسم صريح قائم به حق و موسس دولت حقه اسلام برده مى‏شود همه بر پا بايستيد و آمادگى خود را براى اجراى تمام اوامر و... دستورات بدين وسيله اعلام نماييد و خود را هميشه نيرومند و مقتدر براى اقامه حق در برابر بدخواهان نشان دهيد، هيچ وقت نخواهد مرد. اين دستور... آمادگى و فراهم كردن مقدمات نهضت جهانى، و در صف ايستادن براى پشتيبانى اين حقيقت است... .

از خلال احاديث و كلمات بزرگان و پيشوايان اسلام... در مقابل منظر انسان، دنياى باشكوه سرتاسر امن و عدالت هويدا مى‏شود كه خيال آن نيز

«منها:... حَتَّى تَقُومَ الحربُ بِكُمْ عَلَى ساقٍ بادِياً نَوجِذُهَا، مَمْلُوءَةً أَخْلافُهَا، حُلْواً رَضاعُهَا عَلْقَماً عَاقِبَتُهَا. أَلا و فى غَدٍ - وَسَيأْتِى غَدُبِما لاتعْرِفُونَ - يَأخُذُ الوَالىِ مِنْ غَيْرِهَا عُمَّالَهَا عَلَى مَسَاوِىَ أَعْمَالِهَا وَ تُخْرِجُ لَهُ الارضُ أَفاليِذَ كَبِدهَا، وَ تُلْقِى اِليْهِ سِلماً مَقالِيدَهَا، فَيُرَيكُمْ كَيْفَ عَدْلُ السّيَرةِ وَ يُحْيىِ مَيّتَ الْكِتَابِ وَ السُّنّةِ».²

«هوشيار باشيد فردا، در زمان فردا به يقين با خود چيزها خواهد آورد شما به آن آشنا نيستيد». اميرالمؤمنين از پشت پرده‏هاى زمان با چشم حقيقت بين خود چيزها مى‏ديده، از انقلابات اجتماعى فكرى كه مردم آن زمان نمى‏توانستند درك كنند و لغت براى بيانش رسا نبوده. همين قدر بطور اجمال نامى از عظمت اوضاع فردا برده و به آنها اشاره كرده كه شما نمى‏توانيد آن چه من مى‏بينم درك كنيد. «دستگير و زندانى مى‏كند آن والى حقى كه از غير آن دولت است، كارفرمايان آن دولت‏ها را با اعمال زشت و كارهاى بدشان».

گويا مقصود محاكمه و بازداشت مؤسسين جنگ و سياستمدارهاى خود خواه است. «و زمين از هر قسم پاره جگر خود را براى او بيرون مى‏آورد و با

«پس به شما مردم خواهد نشان داد كه روش عدالت چگونه است و مرده كتاب و سنت را زنده خواهد كرد» و اين آخرين مرحله و نتيجه اين دولت است كه در آن عدالت حقى كه همه در آرزوى او بوده عملى خواهد شد و قوانين كتاب خدا و سنت حق در سراسر جهان اجراء و حكومت جهانى حق و عدالتِ... امام آنگاه ظاهر خواهد شد كه افكار عموم مردم به واسطه پيشرفت علوم و تجربه‏هاى تلخ مدت بى‏سرپرستى و فشارهاى مردم خودخواه كاملاً مستقر شده و همه به جان آمده و براى پذيرفتن نداى حق آماده‏اند. نداى ظهور حق براى تأسيس حكومت حق و عدالت، از مكه برخواهد خواست چون مكه، اول خانه‏اى است كه نداى توحيد از آن جا سرچشمه گرفته و به عالم رسيده، و نمونه كوچك امنيت و حق پرستى است. دعوت دوم كه قيام پيغمبر خاتم و پيشواى بزرگ ما است، نيز از آن جا برخاست. نداى سوم كه دعوت نهايى اصلاح است از آن جا به وسائلى كه هست به همه عالم مى‏رسد.

سيصد و سيزده نفر كه اصحاب خاص و هسته مركزى اين تشكيلات هستند، چون ندا را شنيدند، مانند قطعه‏هاى ابر پاييز از اطراف حركت

... امام رضا عليه السلام ... از پدران بزرگوارش از رسول خدا صلي الله عليه و آله وسلم : در وحى معراج، خداوند آخر كار اسلام و ظهور آن را براى من بيان كرد. آنگاه شخصيتى كه از ذريةِ من به دست او عالم اصلاح مى‏شود، توصيف نمود كه آخر آن حديث اين چند جمله است:

منابع و ثروت‏هاى زير زمينى استخراج مى‏شود، همه سرزمين‏ها خرم و آباد مى‏گردد، امنيت سراسر اجتماعات را فرا مى‏گيرد، تا آن جا كه مرغ‏ها در آشيانه‏ها بى وحشت از مزاحم تخم مى‏گذارند، و ماهى‏ها در نهرها آسوده زندگى مى‏كنند و در نتيجه تربيت‏هاى صحيح اطفال و نوباوگان، حيوانات و طيور از مزاحمت آنها مصون مى‏مانند.

و در واقع مدينه فاضله ايده‏آلىِ بشريت، حكومت خدا بر مردم به دست مردم، عدالت اجتماعى، آزادى، برادرى جهانى، هم فكرى و همكارى صميمانه بين تمام مردم روى زمين و... بدين وسيله بر پا مى‏شود، و بديهى است كه در اين حكومت جهانى طبق دستورهاى اوليه اسلام، سياست و ديانت يكى بوده و انفكاك‏ناپذير خواهد بود و در عين اينكه معنويات قوى و عالمگير مى‏شود، ماديات نيز مورد استفاده بشر خواهد بود.

... حكومت امام زمان و آينده‏اى كه ما در نظر داريم، يكى از خصوصياتش اين است كه حكومت فكر و عقل است، هدايت است، رهبرى است،... تحديد هواها و طغيان‏ها به وسيله هدايت و تنوير عقول و رشد كافى، نخستين كار و انقلابى است كه شخصيت عالى آينده انجام مى‏دهد و اين هم دو قسمت دارد: قسمت نخست رشد و هدايت كلى و عمومى است براى همه بشر. قسمت بعد هدايت و حاكميت مشخص قرآن است كه همان حاكميت خدا و مشيت اوست. روشنى عقول و افكار و آزادى از بندهاى هواها و شهوات و تمايلات بدانجا مى‏رسد كه با هدايت مهدى عليه السلام آيات قرآن مستقيماً بر عقول مى‏تابد و همه را هدايت مى‏كند...

... آن زندگى كه مورد انتظار و پيش بينى ما شيعه و ما مسلمين است، آن يك زندگى انسانى است يك زندگى (بى طبقه است). يعنى مسابقه مردم چنين اجتماعى، مسابقه در خير است، چون ديگر ماديات معنى ندارد. همه چيز... تأمين شده، احتياجى نيست. غريزه ثروت اندوزى هم

روى اين زمينه ما مى‏گوئيم كه همان زندگى عادلانه، همان زندگى مجتمع دنيايى هست، ولى در جهت الهى است... يعنى تعالى انسان‏ها...

بنابراين مساله مهدويت و آينده بشريت و زندگى‏اى كه مورد اميد و انتظار مردم باشد، فطرى همه بشر دنيا بوده، منشأ همه انقلاب‏ها شده، بخصوص در اسلام بخصوص در شيعه جزء عقايد شيعه است، مثل مسأله عصمت، مسأله امامت، مسأله مهدويت و انتظار مهدويت از خصايص شيعه است. و اين خصوصيت بوده كه شيعه را هميشه در جهت حركت انقلابى قرار داده است.

... بنابراين... دولت جهانى ولى عصر، حكومت خدا، به رهبرى ولى خدا و همكارى مردان خداست با فراهم شدن اسباب طبيعى و استعدادهاى فكرى و اجتماعى، همه وسائل و اسباب دست به هم مى‏دهد و امدادهاى الهى هم كمك مى‏كند.¹

ناگزير اگر مصداقى پيدا كند، در روزگار مهدى عليه السلام خواهد
________________________

اين انسان كامل كه ماهيت هوى و مختصات آن را و همچنين ماهيت هدايت و لوازم و صفات آن را براى همه آدميان مى‏شناساند و طرق تقويت

به هر حال، مطابق دريافت‏هاى وجدانى و حكم عقل سليم و شهادت

مكتب‏هاى انسانى ـ الهى و صاحب نظران آگاه از ابعاد وجودى بشر در

بر حسب احاديث و رواياتى كه از طرق شيعه و سنّى - به حدّ تواتر - از آن بزرگوار (پيامبر اسلام) نقل و در كتب معتبر ثبت شده، و حتى كتاب‏هاى مخصوصى به قلم اهل سنت در اين باره تأليف گرديده، به اضافه اين كه هيچ گونه مانع عقلى و علمى هم براى قبول آنها نبوده است.

عقيده به ظهور مهدى در آخرالزمان و قيام قائم بقدرى مهم و عظيم است كه جميع انبيا به آن خبر داده‏اند. طبق روايات اسلامى، خداوند به دست مبارك آن بزرگوار اصلاحاتى (بس مهم و جهانى) جارى خواهد ساخت.

قيام‏هاى مردانه بنى هاشم و پيروانشان، مانند محمد نفس زكيه و برادرانش و مختاربن ابى عبيده ثقفى، و ديگر بنى الحسين و بنى الحسن، در برابر بيدادگرى‏ها و استبداد حكام جور از بنى اميه و بنى عباس، و بسيارى از نهضت‏هاى مهم ديگر در مقابل دولت‏هاى استعمارگر...

تشكيل بسيارى از دولت‏ها در ممالك اسلامى مانند مصر و ايران نيز زائيده همين اعتقاد است، كه نمونه آنها، دولت خوشنام فاطميين در مصر، و ادريسيان در تونس و مغرب، و دولت صفويه در ايران است...

... تصور بفرماييد فرد يا جمعيتى معتقد به امام غايب است كه مَثَل او در اين عالم مَثَل قلب در وجود آدمى است و از جزئى و كلى امور اين جهان درست همچون قلب نسبت به بدن آگاه است. همه روزه اعمال خير و شر افراد به نظر مباركش مى‏رسد، از كارهاى زشت شيعيان دلگير و متأثر مى‏گردد، و اعمال شايسته‏ى آنها او را شادمان مى‏سازد و درباره انجام دهنده‏اش دعاى خير مى‏كند. اگر فقط يك روز از عمر دنيا بيش نماند حتماً ظهور مى‏فرمايد. و جهان را پر از عدل و داد مى‏كند، پس از آنكه از جور و فساد لبريز شده باشد... او مأمور به شمشير است، يعنى بدكاران را گردن مى‏زند...

حال آقايان محترم و جوانان خوش فهم روشنفكر! از شما انصاف مى‏خواهم كه... چنين عقيده‏اى فرد و جماعتى را چگونه به كار نيك و به دانش و تقوى و ايمان، و اصلاح خود و ديگران، و تهذيب نفس و تقويت نيروهاى جسمى و روحى تشويق و تحريك مى‏نمايد و از جهالت و سهل انگارى و تنبلى و فسق و فجور باز مى‏دارد؟

آيا چه عاملى مى‏تواند از اين عقيده در سعادت افراد و اقوام و مؤثرتر باشد؟ مسيو كربن... نكته جالبى را متوجه و متذكر شده است:

اين انديشه... مشتمل بر عنصر خوش بينى نسبت به جريان كلى نظام طبيعت و سير تكامل تاريخ و اطمينان به آينده... است.

اميد و آرزوى تحقق اين نويد كلى، جهانى و انسانى، در روايات اسلامى، «انتظار فرج» خوانده شده است، و... اَفضل عبادات... است. اصل انتظار از يك اصل... قرآنى ديگر استنتاج مى‏شود... اصل «حرمت يأس از روحُ‏اللّه»...

مردم مؤمن... هرگز و در هيچ شرائطى اميد خويش را از دست نمى‏دهند و تسليم يأس و نااميدى و بيهوده گرايى نمى‏گردند.

انتظار فرج... دو گونه است:

انتظارى كه سازنده... تعهد آور... نيرو آفرين و تحرك بخش است... و

اين دو نوع انتظار... معلول دو نوع برداشت از ظهور... مهدى موعود است. و اين دو نوع برداشت... از دو نوع بينش درباره تحولات و انقلابات تاريخى ناشى مى‏شود.¹

على هذا هر اصلاحى محكوم است، زيرا... يك نقطه روشن است. تا در صحنه اجتماع نقطه روشنى هست دست غيب ظاهر نمى‏شود؛ بر عكس، هر گناه و هر فساد و هر ظلم و... هر پليديى... مقدمه صلاح كلى است و انفجار را قريب الوقوع مى‏كند... پس بهترين كمك به تسريع در ظهور و بهترين شكل انتظار، ترويج و اشاعه فساد است...

اين گروه... به مصلحان و مجاهدان... با نوعى بغض و عداوت مى‏نگرند. زيرا آنان را از تأخير اندازان ظهور... مى‏شمارند. بر عكس، اگر
________________________

اين نوع برداشت از... قيام مهدى موعود و... انتظار فرج... منجر به نوعى تعطيلى در حدود ومقررات اسلامى مى‏شود و... با موازين اسلامى و قرآنى وفق نمى‏دهد.

ظهور مهدى... منّتى است بر مستضعفان... وسيله‏اى است براى پيشوا... شدن آنان، و مقدمه‏اى براى وراثت آنها خلافت الهى را در روى زمين... تحقق بخش وعده‏اى است كه خداوند... در كتب آسمانى به صالحان... داده است...

قيام مهدى، براى حمايت مظلومانى است كه استحقاق حمايت دارند... سخن در اين است كه گروه سُعدا و گروه اشقيا هر كدام به نهايت كار خود برسند... در روايات... سخن از گروهى زبده است كه به محض ظهور...

در برخى روايات... سخن از دولتى است از اهل حق كه تا قيام مهدى... ادامه پيدا مى‏كند...¹

... ريشه فسادها و تباهى‏ها نقص روحى و معنوى انسان است. انسان هنوز دوره جوانى و ناپختگى را طى مى‏كند و خشم و شهوت بر او و عقل او حاكم است. انسان بالفطره در راه تكامل فكرى و اخلاقى و معنوى پيش مى‏رود. آينده‏اى بس روشن و سعادت... بخش... كه در آن شر و فساد از بُن

بركنده خواهد شد در انتظار بشريت است.

2. پيروزى نهايى صلاح و تقوا و صلح و عدالت و آزادى و صداقت، بر زور و استكبار و استعباد و ظلم و اختناق و دجل (دجالگرى و فريب).

4.عمران تمام زمين در حدى كه نقطه خراب و آباد ناشده باقى نماند.

5.بلوغ بشريت به خردمندى كامل و پيروى از فكر و ايدئولوژى و آزادى از اسارت شرايط طبيعى و اجتماعى و غرائز حيوانى.

6.حداكثر بهره‏گيرى از مواهب زمين.

7.برقرارى مساوات كامل ميان انسان‏ها در امر ثروت.

8.منتفى شدن كامل مفاسد اخلاقى از قبيل زنا، شرب خمر، خيانت، دزدى، آدمكشى... و خالى شدن روان‏ها از عقده‏ها و كينه‏ها.

9.منتفى شدن جنگ و برقرارى صلح و صفا و محبت و تعاون.

10.سازگارى انسان و طبيعت.¹

مسأله انتظار را من... نه از نظر روايى و كلامى و فرقه‏اى، بلكه از نظر اجتماعى و تاريخى و طبقاتى بررسى مى‏كنم. نه اثبات و استدلال و بحث اعتقادى در خود عقيده، بلكه ارزش‏هاى انسانى، آثار اجتماعى و نقشى كه در تاريخ، جامعه، زندگى، مسؤوليت فردى و طرز تفكر دارد يا مى‏تواند داشته باشد.

اصل انتظار به معناى كلى ـ نه انتظار خاص شيعى ـ دو نوع است: انتظار منفى و انتظار مثبت. اين دو انتظار درست ضد يكديگرند؛ يكى بزرگترين عامل انحطاط است و ديگرى بزرگترين عامل حركت و ارتقا، يكى تن دادن به ذلت و توجيه «وضع موجود» و ديگرى پيش رونده و آينده‏گرا...

انتظار به اين معنى است كه گروهى «منتظر» باشند كه نجات بخشى

1.اسارت، 2.غيبت، 3.انتظار، 4.نجات...

از انتظار و اعتقاد به اين كه نجات بخشى كه اكنون غائب است خواهد آمد و عدالت را مستقر خواهد كرد و بشريت را نجات خواهد داد و حقيقت و عدل و برابرى پيروز خواهد شد، به صورت منفيش دشمنان عدالت و عاملين فساد و تبهكارى و كسانى كه هيچ مسؤوليتى در زندگى‏شان نمى‏شناسند و هيچ حدى شرارت و فسادشان را محدود نمى‏كند استناد مى‏كنند، به اين معنا كه مردم را قانع و معتقد مى‏كنند كه نجات بشر و استقرار عدالت فقط و فقط موكول به ظهور نجات بخش خاص غيبى است، نه هيچ كس و كسان ديگر...

و چنين استدلال مى‏كند كه اگر من عدالت را استقرار نمى‏دهم و اگر قدرتى يا حكومتى ظلم و فساد مى‏كند جبرى و طبيعى است، غير عادى نيست و چون طبيعى است بايد پذيرفت كه پذيرفتنى است و چون ناگزير و حتمى است، در برابرش مخالفت و مقاومت ممكن نيست و هر كوشش و فداكارى در راه عدالت و اصلاح عموم بيهوده است، پوچ است... مى‏بينيم كه غيبت، با اين گونه توجيه از «انتظار منفى» بهترين وسيله است براى كسانى كه جنايت و ظلم و فساد و ستم مى‏كنند و دين و مذهب را آلت منافع گروهى و مادى و سياسى و معنوى خودشان كرده‏اند تا به نيابت امام از پيروان او كار بگيرند و بر گرده انديشه و اقتصاد و زندگى و كوشش و

اما همين اصول با همين اعتقادات، يعنى اعتقاد به انتظار، اعتقاد به دوره غيبت و اعتقاد به جبرى و حتمى بودن نجات در آخرالزمان، يك رويه متضاد با اين رويه دارد كه بزرگترين قدرت نفى كننده اين عوامل است و مردمى كه مجهز به اين ايدئولوژى‏اند نيرومندترين سلاح را براى نابودى فساد و بزرگترين ضربه را براى كوبيدن ظلم و بزرگترين انرژى را براى حركت به طرف آينده دارا مى‏باشند.

... انتظار، هم يك اصل فكرى اجتماعى و هم يك اصل فطرى انسانى است، به اين معنا كه اساساً انسان موجودى است منتظر و هر كه انسان‏تر، منتظرتر، و همچنين جامعه بشرى، به معناى اعم، داراى غريزه انتظار است، چه جامعه طبقاتى، چه جامعه ملى و چه جامعه گروهى... هر تمدنى و فرهنگى... معتقد به انقلاب بزرگ و نجات بخش در آينده و بازگشت به عصر طلايى، عصر پيروزى عدالت و برابرى و قسط (مى‏باشد)... بنابراين، هم تاريخ به ما مى‏گويد كه جامعه‏ها همواره معتقد به پيروزى قطعى حقيقت و عدالت و آزادى بشريت در آينده‏اند و هم جامعه‏شناسى، معتقد است كه هر جامعه‏اى در نهاد خويش اين اعتقاد را به عنوان عكس العمل طبيعى و فطرى ساختمان خودش، در توجيه‏هاى مختلف دارد...

... انتظار، سنتز تضاد ميان دو اصل متناقض با هم است: يكى

اين تضاد ميان «واقعيت باطل حاكم» و «حقيقت نجات بخش محكوم» را جز «انتظار» به پيروزى جبرى و قطعى حقيقت نمى‏تواند حل كند...

... انتظار مثبت به معناى نفى وضع موجود در ذهن آدمى و در زندگى و ايمان انسان منتظر است و اگر اين انتظار را ملت محكوم از دست داد محكوميت را به عنوان سرنوشت محتومش براى هميشه خواهد پذيرفت. اگر منتظر تغيير نباشيم، آنچه در حكومت على صورت گرفته و يا آنچه در كربلا اتفاق افتاد، برايمان پايان داستان است و ديگر عكس العملى در طبيعت و تاريخ و هستى و زندگى بشر نخواهد داشت، اين اعتقاد، هم بر خلاف ايمان به حقيقت، و هم بر خلاف مصلحت زندگى فرد در جامعه انسان مسؤول است.

ستم‏ها، جنايت‏ها، ظلم‏ها همه داستانى و حادثه‏اى نيمه تمام در تاريخ بشر است، اين داستان به سود عدالت و حقيقت و به زيان ستم و فساد و پليدكارى پايان خواهد پذيرفت...

... انتظار جبر تاريخ است. اين مسأله براى روشنفكران كه با مكتب‏ها و فلسفه‏هاى علمى تاريخ آشنايى دارند بى نهايت شورانگيز است.

من كه در اين گوشه‏اى از زمين و اين لحظه از تاريخ منتظرم تا در آينده‏اى كه ممكن است فردا يا هر لحظه ديگر باشد ناگهان انقلابى در سطح جهانى به نفع حقيقت و توده‏هاى ستمديده روى دهد كه من نيز در

هر كس اين سؤال به ذهنش مى‏رسد كه امام زمان، اين رهبر نجات بخش انتهاى تاريخ، چگونه مى‏تواند بر جهان پيروز شود؟ در اين جا امام صادق عليه السلام يك توجيه بسيار عميق و كاملاً جامعه شناسانه و تاريخى دارد كه: «قدرت‏هاى ستمكار و قطب‏هاى جنايت و ظلم بقدرى با هم خواهند جنگيد كه در نيرو و قدرت فرسوده مى‏شوند و بقدرى از درون به فساد خواهند رفت كه مقاومت‏شان را از دست مى‏دهند و آنگاه شما از بيهوشى و خواب خرگوشى بيدار شده و چون مسلح به نيروى ايمان و آگاهى هستيد بر آن قدرت‏هاى از درون پوسيده و از برون فرسوده پيروز مى‏شويد» و اين پيروزى بر اساس منطق و عينيت و سنت‏هاى اجتماعى است، سنت‏هايى كه در اسلام قوانين خداوند است نه قوانين ماترياليستى.

وقتى خداوند كارى را بخواهد، اسبابش را فراهم مى‏كند... من در اينجا معتقدم كه تاريخ به طرف پيروزى جبرى عدالت و نجات قطعى انسان‏ها و توده‏هاى ستمديده و نابودى حتمى ظلم و ظالم مى‏رود... اعتقاد به اين جبر قطعى كه تاريخ به نفع عدالت تمام مى‏شود و سرنوشت نوع بشر در زمان، به نفع پيروزى جامعه مشترك و زندگى مشترك انسان‏ها ختم مى‏شود، كه خود يك «انتظار» است، بزرگترين عاملى است كه ستمديده‏ها و استثمار شونده‏ها را نيرو و ايمان مى‏بخشد و به پيروزى سرنوشت

چه، مشيت الهى كه به شكل قانون علمى در طبيعت و در تاريخ حاكم است و «تقدير الهى» كه به شكل «تقدير علمى» تجلى دارد، تحقق نهايى رسالت پيامبران را كه استقرار حكمت «آگاهى» و قسط «برابرى» است و انسان (رستگارى، رهايى از همه عوامل ضد انسانى) هدف رسالت است، «مقدر» كرده و پيروزى مستضعفان زمين و حتى روى كار آمدن و به دست

(انتظار يعنى)... تسلسل و وحدت تاريخى. انتظار ـ به اين عنوانى كه در تشيع هست ـ سه دوره را به هم متصل مى‏كند: دوره اول، نبوّت و دوره دوم، امامت و پس از آن غيبت است كه در آن، نه نبوّت وجود دارد و نه امامت حكومت عينى دارد...

منتظر، هم از لحاظ فكرى و هم از نظر عملى و مادى... انسان آماده‏اى است كه هر لحظه احتمال مى‏دهد شيپور انقلاب نهايى نواخته شود و او خود را مسؤول شركت در اين جهاد كه بر اساس قوانين جبرى الهى قطعاً آغاز خواهد شد مى‏داند و خود به خود هم آماده است، هم متعهد، و هم مجهز و هر شيعه به اميد شنيدن آواز امام سر بر بستر مى‏نهاد.

... آن انقلاب جهانى و پيروزى آخرين، دنباله و نتيجه يك نهضت بزرگ عدالتخواهى عليه ظلم در جهان است، و در طول زمان، نهضتى كه

... اعتقاد به انتظار، اعتقاد به اين است كه وعده خداوند در قرآن براى مسلمانان و همچنين ايده‏آل هر انسان ستمديده و آرزوى همه توده‏هاى محروم تحقق پيدا خواهد كرد و جامعه بى طبقه، بى ستم، بى ظلم، بى تزوير و جامعه‏اى كه در آن انسان، عدالت، قسط، و حقيقت براى هميشه حاكم خواهد بود، و هرگز بازيچه ستمكاران و فريبكاران نخواهد شد، على‏رغم همه عاملان نيرومند مسلح فساد و ظلم پيروز مى‏شود.

منتظر، انسان متعهدى است كه هر لحظه در انتظار انفجار قطعى نظام‏هاى ضد انسانى است و همواره خود را براى شركت در چنين انقلاب جهانى و بدر دوّمى كه با شمشير على و زره پيغمبر و به دست فرزند پيغمبر

و بنابراين، انتظار مذهب اعتراض و نفى مطلق نظام حاكم و وضع موجود است، در هر شكلى، انتظار نه تنها از انسان سلب مسؤوليت نمى‏كند، بلكه مسؤوليت او را در سرنوشت خودش و سرنوشت حقيقت و سرنوشت انسان، سنگين، فورى، منطقى و حياتى مى‏كند.¹

اثر وجودى اين ايمان و باور، تنها اين نيست كه در مقابل ناامنى‏ها و پريشانى‏ها و دردها... انسان را تسلّى بدهد، و نگرانى‏هاى درونى را آرامش ببخشد، بلكه... در برابر... دل مردگى و نا اميدى كه مظالم جنايتگران و تراكم ستم بيداد پيشگان... به وجود مى‏آورد.

... ايمان به مهدى عليه السلام ... عامل نيرو بخشى است كه... اميد به دنياى عدل و داد آينده، حسّ مقاومت و جنبش را در افراد به وجود مى‏آورد و از خاموش شدن مشعل انتقام كه در سينه مظلومان برافروخته شده... و تند

... اين شعور باطنى آميخته با اعتقاد دينى، ثابت مى‏كند كه در روزگار آينده عدالت اين توانايى را خواهد داشت كه با يك جهانى مالامال از ستم روبرو شود، و اركان بيداد را منهدم سازد، و دنيايى از نو بنا كند. و هر اندازه ظلم و جنايت در اقطار جهان نيرومند گردد و بر... سرنوشت‏ها مسلط شود، آخرالامر بايد روزى منهدم گردد، زيرا ستم يك موجود غير طبيعى و نابودى آن حتمى است...

اسلام مهدى را... يك حقيقت واقعى موجود و پايدار و زنده‏اى معرفى مى‏كند، كه در هر آن، انتظار انقلابش را داريم، مهدى اسلام انسان معينى است، كه در كنار ما با تمام وجودش زندگى مى‏كند، و براى ما در همه اين دردها، غصه‏ها و آتش تاخت و تازهاى ستمگران... و سوز و گداز و بخش دردمندان... مى‏سوزد و خود او هم در انتظار آن لحظه‏اى است كه بتواند دستش را به سوى ستمديده محروم... دراز كند، و ريشه ستمگران را از بُن بِكند.

... اعتقاد به وجود مهدى... انديشه عدم پذيرش ستم را به طور مطلق و هميشگى... آن چنان به ما مى‏بخشد، كه اين فكر را در سيماى درخشنده

رهبرى كه بزودى ظاهر مى‏شود، و پيمان با هيچ ستمگرى بر عهده او نيست، و در تمام طول عمر منقاد ظلم و جنايتى نشده است.

ايمان به او، ايمان به عدم پذيرش ستم، و يك نوع همگامى با او مى‏باشد.

... انتظار فرج مهدى عليه السلام خود بزرگترين عاملى است كه اين انديشه سازنده را تقويت مى‏كند و ملت منتظر خود را متصل به رهبرى مى‏بيند كه نابود كننده ستم است، لذا فكر نابودى ستم در مغز آن ملت زنده مى‏شود، و همواره در چهره تيره بيداد، نيستى و انعدام را مى‏بيند.¹

در جهان آكنده از ستم و بيداد دست و پا زدن و از شادمانى طلوعِ طليعه جهان آكنده از داد و دادگرى سرشار بودن؟...

در برابر كوه مشكلات زمانه قرار گرفتن، و چون كوه مقاوم بودن...

شمشيرها و شهادت‏ها را پذيرا شدن و خط‏ها و شهامت‏ها را پاس داشتن؛ اين است انتظار، شعار شورآور منتظران، مقاوِمان، پايداران... شيعيان، مهدى طلبان تاريخ...

او مى‏آيد تا آرمان پيامبران را تحقق بخشد، و تا دين خدايى را بگستراند، و نداى توحيد را به همه سوى ببرد.

مهدى، از اهل بيت پيامبر است. او فرزند فاطمه، على و حسين است... نخستين اصحاب او 313 تن خواهند بود، به شماره اصحاب پيامبر در جنگ «بدر». پيامبر اكرم،... درباره او بسيار سخن گفته است.

... مهدى عليه السلام به هنگام ظهور، ستمگران را كيفر مى‏دهد، و ظالمان را به سزاى اعمال خود مى‏رساند، و مؤمنان را عزيز مى‏دارد...

... به هنگام ظهور مهدى عليه السلام گروهى از پاكان و پليدان به جهان باز مى‏گردند...

... از علائم حتمى فرا رسيدن رستاخيز، ظهور مهدى عليه السلام است تا او نيايد عمر جهان به سر نمى‏رسد، و قيامت برپا نمى‏گردد.

... بدينسان مى‏نگريم كه «انتظار» شاخص مُنوّر ابعاد عقايد حقّه است.

اين... صلابت اعتقادى... از ويژگى‏هاى رهروان راه سرخ تشيع پايدار علوى است...

انسانيت، و رعايت ارزش انسان، تنها و تنها در تعاليم على و آل على جلوه‏گر است، و انسان آگاه از اين تعاليم فدايى اين راه است، و دشمن هر راه ديگر... و انسان منتظر مهدى... چنين است...

بزرگترين امر كننده به معروف، و نهى كننده از مُنكر، در روزگار ظهور، خود مهدى عليه السلام است. پس چگونه ممكن است كه جامعه منتظر، خشنودى مهدى را نخواهد، و در اين بُعد، به مهدى اقتدا نكند...؟ شاخص مهم اين اقتدا، امر به معروف و نهى منكر... و خروش دارى براى اقامه احكام خدايى است.

دوران انتظار، دوران تكليف است... و آن تكليف... نگهبانى دين خداست، در سطح فرد، و در سطح اجتماع...

لازم است فروغ ايمان، و نور يقين... همواره در دل و جان مردم محفوظ باشد...

لازم است جان و دل... نوجوان... در برابر تابش اعتقادات حقه قرار گيرد...

لازم است ايمان، جزء وجود آنان... باشد... چون خون، همه وجود آنان را گرم كند، و چون روح، جوهرِ حيات آنان باشد.

لازم است سعى شود تا ايمان اعتقادى، با ايمان عملى در آنان، اتحاد يابد، و... در زندگانى آنان حضور قاطع بيابد.

... نگهبانان ميراث قرآنى و فرهنگ تربيتى اسلامى، بايد در برابر همه اين تهاجمات پايدارى كنند، و به تناسب هر مورد، به دفع اين زيان‏ها و خطرها بپردازند... حفظ و گسترش اعتقاد دينى، و شناخت درست اعتقادى و عملى... در روزگار متصل به ظهور، مفيدتر، بلكه لازمتر است... و اين بدان علت است كه تنها دارندگان عقيده و عملند كه در مسائل و حوادث پيش از ظهور گم نمى‏شوند، و دچار ترديد نمى‏گردند... تا به هنگام ظهور مهدى... اعتقاد صحيح و عمل صالح، در مردم منتظر حفظ گردد.

در احاديث... از اهميت ايمان، در عصر غيبت، به گونه‏هايى عجيب ياد شده است، و منتظران مؤمن، داراى مقام و منزلت شمشير زنان در ركاب پيامبر دانسته شده‏اند،... پيامبر... آنان را برادران خود خوانده است. همچنين از نظر خردمندى، و بصيرت و اعتقاد و اخلاص، مورد ستايش بسيار قرار گرفته‏اند. دل‏هاى منتظران مؤمن... چونان قنديل‏هاى روشن توصيف شده است.

اين مسئله، در عصر غيبت، بيشتر از وقت‏هاى ديگر اهميت پيدا مى‏كند. در اين روزگار، شناخت عقايد و افكار، موضعگيرى‏ها و اعمال، اهميتى ويژه مى‏يابد. و همين داشتن «شناخت صحيح» است كه از كوشش در عبادات و مستحبات افضل است...

اين شناخت، در دو مرحله، تبلور مى‏يابد...

بدينگونه انسان عصر غيبت، بايد داراى... بصيرتى درخشان باشد، تا بتواند اعتقاد حق را حفظ كند... انسان منتظر بايد بداند انتظار چيست؟ و براى چيست؟ او منتظر كيست؟ و ظهور مقدمه چه امورى است؟

... آماده از نظر قدرت‏هاى ايمانى و روحى، نيروهاى بدنى و سلاحى، تمرين‏هاى عملى و نظامى، پرورش‏هاى اخلاقى و اجتماعى، و سازماندهى‏هاى سياسى و مرامى.

... و همواره در سنگر، سنگر مبارزه با تمايلات نفسانى، با سستيهاى تكليفى، با فتورهاى موضعى، سنگر مبارزه با ذلت پذيرى و استعمار زدگى، مبارزه با... ستم و تبعيض و استثمار و انحراف...

اين آمادگى عمومى و هميشگى، جوهر اصلى انتظار است... در احاديث... رسيده است كه انتظارِ فرج نيز، فرج و پاره‏اى از فرج... بلكه افضل اعمال... است... انتظارى كه به اندازه خود فرج اهميت دارد... نمى‏تواند امرى ساده، حالتى بى تفاوت، و روزگارى خالى از تعهد و شور باشد... اگر جامعه منتظر، چنان كه بايد باشد باشد، و انسان منتظر، انسانِ ترازِ مكتب و ترازِ انتظار باشد، انتظار نيز به منزله فَرَج است...

همچنين شتابدارى ممكن است باعث شود كه برخى از مردم كه به حكمت غيبت و انتظار و اسرار الهى توجه ندارند، دچار نااميدى گردند...

...

...

آيا خلقى كه اقتداى به مهدى عليه السلام كند، جز «خلقِ صالح» تواند بود... روشن گشت كه انتظار، چه تعهد بزرگ، و چه تكليف عظيمى است... چه

پيداست كه جهان مقارن ظهور، آكنده است از فساد... و تباهى... در ميان اين جهان آكنده از ستم... و مملو از گناه و فسق... كه همه جا را تاريكى... تجاوزها... و تطاول‏ها و عدوان‏ها گرفته است، و مردمان... از... اسرار عالم بيخبرند و غافل، و از دين خدا... دورند... آن دسته... كه به خدا مؤمنند... و خود را اهل دين مى‏شمارند، و امام غايبِ ناظر بر كردارها را باور دارند،... جزء جوهر اصلى دينشان «عمل صالح» است، و خود... شب و روز چشم براهند، تا آن امام برسد، و جهان را... به صلاح بازآورد، و پيوسته... آن امام مصلح را مى‏طلبند، اين چنين قومى... نبايد منحرف و غرق در فساد... و ستم به يكديگر باشند... اگر باشند، خلاف منطق «انتظار مصلح» است. بلكه چنين قومى بايد خود صالح باشند، و پيش از ظهور مهدى نيز به او اقتدا نمايند... و به نشر صلاح و عدل در همه جهان، خود پايبند باشند...

چنين قومى بايد خود «صالح» باشند، تا با «مصلح» سنخيت داشته باشند،... و چون مصلح ظاهر شود، بتوانند در كنار او قرار گيرند،...