|323|

خلاصه زندگانى نواب اربعه (رحمة الله عليهم اجمعين)

1- عثمان بن سعيد عمرى

2- محمد بن عثمان عمرى

3- ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى

4- ابوالحسن على بن محمد سمرى

اولين نايب امام زمان- عليه السلام- عثمان بن سعيد عمرى بود. زندگى او از دوره حضرت هادى- عليه السلام- كه در آن زمان وى (عثمان بن سعيد يازده ساله بود، شروع مى‏شود. بعد از حضرت امام هادى- عليه السلام-، او بر سر پيمان خود وفادار مانده و ملتزم به خدمت حضرت امام حسن عسكرى - عليه السلام-گرديد، و تا هنگام شهادت امام حسن عسگرى - عليه السلام- نسبت به آن حضرت وفادار ماند و بعد از او به عنوان نايب خاص امام زمان- عليه السلام- معرفى مى‏گرديد.

تاريخ تولد، وفات و مدت دوران نيابت او به طور دقيق معلوم نيست: لكن ما با جمع قرائن و شواهد، مدت دوران نيابت وى را حدود پنج سال حدس زديم. در زمان نيابت وى، به علت موقعيت زمانى خاص، مدعيان دورغين كمتر ظاهر شدند و فقط دو نفر، آن هم به صورت كمرنگ چنين ادعايى را داشتند. نايب اول تلاش كرد وانمود كند كه امام حسن عسكرى- عليه السلام- بدون جانشين از دنيا رفته، تا حضرت را از خطر دستگاه عباسى مصون دارد، و از طرف ديگر، سعى مى‏كرد وجود و حيات مبارك امام

|324|

زمان- عليه السلام- را براى شيعيان اثبات كند و مسأله غيبت را به علل قانع كننده توجيه نمايد. دوران نيابت وى، مقارن با خلافت «معتمد» بود.

2- محمد بن عثمان عمرى

دومين نايب خاص امام زمان- عليه السلام- محمد بن عثمان عمرى است. ايشان فرزند نايب اول است و او از همان دوران كودكى، همراه پدرش در خدمت حضرت هادى- عليه السلام- بوده و سپس در خدمت امام حسن عسكرى- عليه السلام- و سپس حضرت مهدى - ارواحنا فداه - بعد از درگذشت پدرش، وى را به عنوان نايب خود تعيين نمود، و حدود نيم قرن - طبق نظر اكثر علماء - نماينده و نايب حضرت مهدى‏ - عليه السلام- در تمامى شئون شيعيان بود. بر نيابت وى، سه امام، يعنى امام هادى و امام حسن عسكرى و حضرت ولى عصر- عليهم‏السلام- تصريح نموده‏اند. به خاطر طولانى بودن دوران نيابت وى، توقيعات زيادى در زمنيه‏هاى مختلف، از طرف امام زمان- عليه‏السلام- در زمان ايشان صادر گشت.

در زمان وى، مدعيان دروغين زيادى پيدا شد، و يكى از كارها و فعاليتهاى مهم او مبارزه مستمر با اين مدعيان دروغين نيابت بود، و با سعى و تلاش بى‏وقفه، توانست عموم شيعيان را از چنگال آنان برهاند و با رسوا كردن آنها به وسيله اخراج توقيعات لعن از طرف امام زمان- عليه‏السلام- نيابت حقيقى خويش را اثبات بكند. دوران نيابت وى مقارن با بقيه خلافت «معتمد» و خلافت «معتضد» و ده سال از خلافت «مقتدر» بود. مرگ خود را پيشگويى نمود و در سال 305ه.ق. وفات يافت.

3- ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى

سومين نايب خاص امام زمان- عليه‏السلام- حسين بن روح نوبختى مى‏باشد. بر خلاف ساير نواب خاص، بعضى از مورخين تنها به جنبه‏هاى سياسى زندگانى ايشان

|325|

پرداخته‏اند و بعضى از ابهامات موجود در زندگى ديگر نواب، درباره ايشان كمتر مشاهده مى‏شود. وى به خاطر نسبتى كه با خاندان نوبختى داشت، در دستگاه عباسى از موقعيت خوبى بر خوردار بود و بسيارى از مشكلات شيعيان را از اين طريق حل مى‏نمود. وى قبل از وزارت حامد بن عباس از آزادى خوبى بهره‏مند بود؛ ليكن بعد از به وزارت رسيدن حامد بن عباس (306 تا 311) به خاطر كينه اين وزير با شيعيان، فعاليتهاى او محدود شد، و مجبور شد به صورت مخفيانه زندگى كند، و در اين مدت، شلمغانى را از طرف خود منصوب نموده بود كه واسطه بين او و شيعيان باشد، او هم، از استتار حسين بن روح سوء استفاده نموده و مدعى نيابت دورغين شد. بعد از عزل حامد بن عباس در سال 311 و وزارت سوم ابن فرات، وى موقعيت خود را باز يافت، ليكن بعد از عزل ابن فرات در سال 312 ه.ق. و كشته شدن او و پسرش، حسين بن روح توسط مقتدر تا سال 317ه.ق. زندانى گشت، و در سال 317ه.ق. از زندان آزاد و به فعاليت خود ادامه داد.

وى معاصر با بقيه خلافت «مقتدر) و قسمتى از خلافت «راضى» بود. مدت نيابت‏ وى 21 سال به طول انجاميد و در سال 326ه.ق. وفات يافت.

4- ابوالحسن على بن محمد سمرى

چهارمين نايب خاص امام زمان- عليه السلام- على بن محمد سمرى است كه بعد از حسين بن روح در سال 326ه.ق. از طرف نايب منصوب شد. وى از اصحاب امام حسن عسكرى- عليه‏السلام- بوده است. يك هفته قبل از مرگش، توقيعى از طرف امام زمان- عليه‏السلام- صادر گرديد، كه در آن توقيع، حضرت از خاتمه‏ دوران غيبت صغرى و شروع غيبت كبرى خبر داده بود. مدت نيابت وى از سال 326 تا سال 329 ه.ق. به طول انجاميد، و در نيمه شعبان آن سال دارفانى را وداع گفت.