 |66|
نسبت به آنها بى اعتنا بودند، و اگر مىديدند قدرت آنها رو به فزونى مىرود و خطرى
را احساس مىكردند، براى تضعيف و نابودى آنها اقدام مىكردند.
على رغم چنين شرايط خاص زمانى، مكتب تشيع با رهبرى ستارگان درخشان
امت، خود را از بحرانهاى ناگوار و خصمانه دشمن نجات داد و با تمام مبانى، بدون
كمترين انحرافى، خود را محفوظ نگاه داشت. رمز بقاى مكتب تشيع در طول تاريخ، با
وجود مخالفتها و دشمنىهاى سرسختانه صاحبان قدرت و حكومت، وابسته به چه
علل و عواملى است، احتياج به بحثى ريشه دار و تخصصى دارد، تا اينكه به طور كامل
واضح و روشن گردد، ليكن بحث ما به يك مقطع زمانى خاص يعنى، دوران غيبت
صغرى مربوط مىشود.
با وجود اينكه، در زمانهاى قبل، امام معصوم در ميان مردم حضور داشت و به طور
مستقيم جامعه و شيعيان را رهبرى مىنمود، دشمنان با ايجاد تفرقه و فرقه سازى در ميان
امت، فرصت فعاليت به آنها نمىدادند، ولى حالا كه شيعيان در غيبت صغرى با بحران و
پيشامد و شرايط سختترى كه عبارت است از: عدم حضور مستقيم امام - عليه السلام -
در ميان آنان مىباشد، رو به رو شدهاند، چگونه توانستند خود را حفظ كرده و هيچ آبى
از آب تكان نخورد؟ درست است در اوايل غيبت، به فرقههاى مختلفى انشعاب يافتند و
بعضىها منحرف گشتند؛ همان طورى كه اشاره خواهد رفت، ولى بعد از اندك مدتى
همه جبران گرديد و همه فرقهها منحل شد. چه عواملى باعث گرديد كه مكتب تشيع و
شيعيان از اثرات منفى غيبت جان سالم به در ببرند و نگذاشت پراكنده و متلاشى گردند و
تا حالا با كاملترين مبانى عقيدتى و فكرى و احكام و فروع فقهى پا برجاست و در اوج
قدرت و عظمت در افق تاريخ مىدرخشد؟
به نظر مىرسد كه عوامل و علل مختلفى در اين مسأله نقش داشته است؛ ما به سه
عامل از آنها اشاره خواهيم كرد و چون، عامل سوم، محور و اساس رساله ما را تشكيل
مىدهد، تفصيل بيشترى خواهيم داد و بقيه، به اختصار برگزار خواهد گرديد.
|
|
|67|
1- آمادگى افكار عمومى
اولين نقش را در خنثى سازى آثار منفى غيبت، پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله -
و ائمه معصومين - عليهم السلام - ايفا نموده و زمينه را براى غيبت آماده و مهيا كردهاند.
اين بزرگواران از دو طريق به اين آماده سازى پرداختهاند.
الف) زمينه سازى و آمادگى افكار عمومى از طريق نقل احاديث
از همان اوايل، خود رسول اكرم - صلى الله عليه و آله - بارها مسأله غيبت را
يادآورى مىكردند و تا زمان امام حسن عسكرى - عليه السلام - ادامه يافت، و اين خود،
به نوعى تفكر شيعه را براى پذيرش غيبت آماده ساخت.
احاديث، درباره اين موضوع، در حد تواتر است و ما بعضى از آنها را در اوايل
بحث، تحت عنوان «غيبت» ذكر كرديم و تعداد اندكى را نيز، در اينجا نقل مىكنيم.
1- حدثنا محمد بن موسى بن المتوكل، عن محمد بن ابى عبد الله الكوفى، عن محمد
بن اسماعيل البرمكى، عن على بن النعمان، عن محمد بن الفرات، عن ثابت بن دينار،
عن سعيد بن جبير، عن ابن عباس قال:
قال رسول الله - صلى الله عليه و آله -: «ان على بن ابى طالب امام امتى و خليفتى
عليهم بعدى و من ولده القائم المنتظر المهدى الذى يملأ الله عز و جل به الارض
عدلا و قسطا كما ملئت جورا و ظلما، و الذى بعثنى بالحق نبينا ان الثابتين على القول به
فى زمان غيبته لأعز من الكبريت الأحمر فقام اليه جابر بن عبد الله الانصارى، فقال:يا
رسول الله و للقائم من ولدك غيبة؟ فقال: اى و ربى «و ليمحص الله الذين آمنوا و
يمحق الكافرين»[1] يا جابر ان هذا الأمر من امر الله و سر من سر الله مطوى عن عباده،
فاياك و الشك فى امر الله فهو كفر.»[2]
[1] - سوره آل عمران، آيه 141.
[2] - اثباة الهداة، ج 6، ص 390، حديث 107.
|
|
|68|
پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله - فرمود: «على بن ابىطالب امام امت من، و
جانشين بعد از من است، و آن قائم منتظر مهدى كه خداوند، به دست او زمين را از عدل
و داد پر مىكند بعد از اينكه از ظلم و ستم پر شده باشد، از نسل اوست؛ به حق آن كسى
كه مرا به راستى به پيامبرى مبعوث كرد! ثابت قدمان در ولايت آن حضرت در زمان
غيبتش، از كبريت احمر كميابتر هستند. جابر برخاسته، عرض كرد: يا رسول الله! مگر
قائم از فرزندانت غايب مىشود؟ فرمود: آرى! به خدايم سوگند «براى اينكه خداوند
افراد با ايمان را خالص گرداند و كافران را تدريجا نابود سازد» اى جابر، اين
تقديرى از تقديرات خداوند، و سرى از اسرار اوست كه از بندگان پوشيده است. مبادا در امر خدا
شك و ترديد كنى كه اين كفر است.»
2- حدثنا ابى - رضى الله عنه - قال: حدثنا سعد بن عبد الله قال: حدثنا هارون ابن
مسلم عن سعدان، عن مسعدة بن صدقه، عن ابى عبد الله، عن آبائه، عن على عليه السلام
انه قال فى خطبة له على منبر الكوفة: «اللهم لا بد لارضك من حجة لك على خلقك،
يهديهم الى دينك و يعلمهم علمك لئلا تبطل حجتك و لا يضل أتباع اوليائك بعد اذ
هديتهم به، اما ظاهر ليس بالمطاع او مكتتم متقرب، ان غاب عن الناس شخصه فى
حال هدايتهم.[1] فان علمه[2] و آدابه فى قلوب المؤمنين مشبتة، فهم بما عاملون.»[3]
امير مؤمنان - عليه السلام - مىفرمايد: بار خدايا! همواره بايد حجتى در روى زمين
باشد، كه بندگانت را به سوى دين تو رهنمون شود و تعاليم تو را به آنها بياموزد. تا
حجت تو باطل نگردد و بندگانت پس از هدايت تو، گمراه نشوند. حجت تو يا ظاهر و
آشكار خواهند بود كه اطاعت نخواهد شد، و يا از ديدهها غايب بوده كه انتظارش را
خواهند كشيد؛ اگر چه جسم او از ترس مخفى باشد، علم و آدابش در قلوب مؤمنان
[1] - فى بعض النسخ «لم يغب مثبت علمه».
[2] - در بعضى نسخهها «فى حال هدنة» است.
[3] - كمال الدين، ج 1، ص 302، حديث 11، المهدى، ص 85.
|
|
|69|
ثابت و استوار خواهد بود و به آنها عمل مىكنند.»
3- امام حسين - عليه السلام - مىفرمايد: «قائم هذه الامة هو التاسع من ولدى، و
هو صاحب الغيبة، و هو الذى يقسم ميراثه و هو حى: قائم اين امت، نهمين فرزند من
است. او صاحب غيبت است، و او كسى است كه در حال حياتش ميراث او را تقسيم مىكنند.[1]
4- امام كاظم - عليه السلام - مىفرمايد: «لابد لصاحب هذا الأمر من غيبة، حتى
يرجع عن هذا الأمر من كان يقول به: انما هى محنة من الله عز و جل امتحن بها خلقه،
و لو علم آباؤكم و أجدادكم اصح من هذا لا تبعوه: براى صاحب اين امر، به ناچار
غيبتى است كه بيشتر معتقدان به او، از اعتقاد خود باز گردند. كه آن امتحان بزرگى است
كه خداوند مخلوقات خود را با آن آزموده است. اگر پدران شما صحيحتر از اين، راهى
مىيافتند، از آن پيروى مىكردند.»[2]
بايد توجه داشت كه پيشوايان دين، با بيان اين گونه روايات درباره غيبت، نظرشان
اين بود كه هر گونه شك و ترديد را از دل شيعيان برطرف سازند و آنان را براى غيبت
طولانى امام خود، آماده نمايند تا با غيبت امام انس بگيرند و عادت كنند؛ و با وظايف
خود در دوران غيبت آشنا شوند و از روى دلايل قطعى، به وجود غيبت امام خود ايمان
راسخ و استوار پيدا كنند.
ب) ايجاد آمادگى و زمينه سازى عملى
شرايط بحرانى كه ائمه - عليهم السلام - در زمان عباسيان، با آن روبرو شدند،
ايشان را واداشت، تا ابزار جديدى را براى ارتباطات با اعضاء جامعه خود، جستجو
كنند.
[1] - يوم الخلاص، ص 150؛ به نقل از الزام الناصب، ص 67.
[2] - يوم الخلاص، ص 156؛ به نقل از منتخب الاثر، ص 205.
|
|
|70|
مآخذ شيعه اماميه، حاكى از آن است كه امام ششم، حضرت صادق - عليه السلام -
نخستين امامى است[1] كه نظام زير زمينى ارتباطات را در جامعه به كار گرفت. [2]
هدف اصلى وكالت [در اوايل] جمع آورى خمس، زكات و انواع ديگر خيرات
و مبرات براى امامان از ناحيه شيعيان بود. گر چه امكان دارد اهداف ديگرى در آن زمان
در بر داشته باشد، ليكن مآخذ بندرت آنها را ثبت كردهاند.
امام صادق - عليه السلام - آنچنان هوشيارانه فعاليتهاى سازمان را هدايت مىكرد
كه عباسيان به هيچ عنوان قادر نبودند از وجود آن آگاهى يابند. آن حضرت، از روى
تقيه، از پيروانش مىخواست تا وظايفى را نسبت به سازمان انجام دهند، بى آنكه بدانند
در واقع كارگزاران او هستند.[3]
شيخ طوسى روايت مىكند: «نصر بن قابوس لخمى بيست سال وظيفه وكالت او را
انجام داد، بدون آنكه بداند واقعا به عنوان وكيل حضرت منصوب است.»[4]
خلفاى عباسى، از سال 197ه.ق. به بعد، از زمان مأمون سياست و روش جديدى
را براى كنترل و مراقبت بيشتر و دقيقتر امامان اتخاذ نمودند، و آن عبارت از اقامت
اجبارى آنها در پايتخت بود. اين سياست بر امام رضا، امام جواد، امام هادى، امام
حسن عسكرى - عليهم السلام - تحميل شد. لذا آنها جهت ارتباط با پيروان خود مجبور
شدند به گسترش سازمان وكالت بپردازند، تا در هر شرايطى بتوانند اهداف الهى خود را
كه هدايت و راهنمايى مردم باشد، پىگيرى كنند. به مرور زمان، ائمه - عليهم السلام - به
[1] - شيخ طوسى در كتاب «الغيبه» در هنگام شمارش سفراء، و وكلاى مورد اطمينان ائمه - عليهم السلام - از
امام باقر (ع) شروع كرده است كه وكيل مورد اطمينان او «حمران بن اعين» بوده است و بعد از آن وكلاى
سائر ائمه را ذكر مىكند.
[2] - تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (عج)، ص 134، به نقل از:
Javad Ali, op. cit., Inder Islam, XXV, (1939),212.
[3] - تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (عج)، ص 135.
[4] - الغيبه، ص 347.
|
|
|71|
علت عدم امكان تماس مستقيم با پيروانشان، مسئوليتهاى بيشترى را به وكلا واگذار
مىكردند.
كامل سليمان در اين زمينه مىنويسد: «اين نكته ناگفته نماند كه بعد از امام هشتم،
ديگر امامان معصوم، براى همگان ظاهر نمىشدند. بلكه فقط براى خواص شيعه، آن هم
در موارد خاص ظاهر مىشدند، حتى پاسخ سؤالات و رفع نيازمنديهاى آنها را غالبا
از پشت پرده انجام مىدادند، تا شيعيان را براى غيبت ولى عصر (عج) آموزش دهند و
آماده كنند. در پرتو همين تجربه و تمرين بود كه غيبت امام براى شيعيان گران نبود، در
صورتى كه براى ديگران سخت و دشوار بود؛ زيرا آنها از چنين دوران تمرين، بى بهره
بودند.»[1]
هر چه دوران غيبت صغرى نزديكتر مىشد، استتار امامان بيشتر مىگرديد؛ و لذا
مىبينيم در زمان امام هادى - عليه السلام - و امام حسن عسكرى - عليه السلام - اين
مسئله محسوستر و ملموستر است. مسعودى مىنويسد: «روايت شده كه امام هادى
- عليه السلام - غير از عده كمى از ياران خود از نظر اغلب شيعيان غايب بود، موقعى كه
امر امامت به امام حسن عسكرى - عليه السلام - واگذار شد، آن حضرت با خواص
شيعيان خود و غير آنان از پشت پرده صحبت مىكرد. علت اين كه آن حضرت و پدر
بزرگوارش اين عمل را انجام مىدادند، اين بود كه مقدمه غايب شدن امام زمان را فراهم
كرده باشند تا گروه شيعيان با اين موضوع مأنوس شوند و منكر غايب شدن امام نشوند
و مردم به پنهان بودن امام عادت كنند.»[2]
بنابراين، پيشوايان دين با استتار و پنهان زيستى و با به كارگيرى نظام وكلايى به
طور عملى و عينى، خواص و عموم شيعيان را جهت پذيرش غيبت صغرى آماده و مهيا
ساختند.
[1] - روزگار رهايى، ج 1، ص 266.
[2] - اثبات الوصية، ص 231.
|
|
|72|
2- بيدارى و هشيارى شيعيان
دومين نقش را جهت خنثى سازى آثار منفى غيبت و حفظ مكتب تشيع، خود شيعيان
ايفا نمودند. اين گروه، چون تربيت يافته مكتب اهل بيت عصمت و طهارت - عليهم
السلام - مىباشند، لذا آموزشها و راهنماييهاى آن بزرگواران موجب گرديده، يك نوع
خصايص و ويژگيهايى در وجود آنها متبلور گردد كه آنها را از ديگران متمايز سازد.
شيعيان و شاگردان واقعى اين مكتب، از يك روشن بينى و بصيرت و آگاهى ويژهاى
برخوردارند، و لذا در طول تاريخ عادت داشتند و دارند، هميشه به معيارها عمل كنند، نه
به تلقينها، اهل استدلال و منطق هستند نه تقليد كوركورانه، و محك امتحان و آزمايش
يكى از روشهاى اينها در زندگى مىباشد. به طور خلاصه مىتوان گفت كه نحوه ساخت
تفكر شيعى، مبتنى بر يك تفكر منطقى است.
بعد از شهادت امام حسن عسكرى - عليه السلام - كه يك موقعيت بحرانى ويژه، به
خاطر عدم حضور مستقيم و فقدان امام معصوم - عليه السلام - به وجود آمده بود و از
طرف ديگر اهل حديث و حنابله كه دشمنان سرسخت شيعه به شمار مىرفتند، در اوج
قدرت بوده و حتى گاهى نيز در مقابل حكومت دست به اقداماتى مىزدند - چه برسد به
شيعيان - و طرفداران مكتب تشيع را ملحد و كافر قلمداد مىنمودند. شيعيان، همچنين
از همين ابزار و روش عقلايى و منطقى بهره جسته و توانستند در مرحله اول، جانشين
واقعى امام حسن عسكرى - عليه السلام - را كه حضرت حجة بن الحسن المهدى - عليه
السلام - بود، تشخيص داده و در مرحله دوم، مدعيان دروغين نيابت را، از مدعيان
راستين تمييز دهند و خط ولايت و امامت را دنبال نمايند.
در آن دوران فريبندهترين و گمراه كنندهترين جريان، ادعاى جعفر، برادر امام حسن
عسكرى - عليه السلام - براى جانشينى آن حضرت و مدعيان دروغين نيابت بود. علاوه
بر دشمنان خارجى كه سعى و تلاش در متلاشى كردن شيعيان داشتند، ولى اينها دشمنان
داخلى بودند كه تأثير آنها در منحرف كردن اذهان عمومى بيشتر و مبارزه با آنها مشكلتر
|
|
|73|
مىباشد تاريخ نشان داده است كسانى كه با اسم اسلام به مخالفت با اسلام پرداختهاند،
از موفقيت بيشترى برخوردار بوده و توانستند عدهاى از عموم مردم را فريب بدهند. لذا
شخصى كه (يعنى، جعفر كذاب) پسر امام هادى و برادر امام حسن عسكرى - عليهم
السلام - است و بعدا ادعاى جانشينى برادر خود را بكند، و همچنين كسانى كه مدتى از
اصحاب امام هادى يا امام حسن عسكرى و يا امام مهدى - عليهم السلام - بودهاند و
بعدا به خاطر تبعيت از هواى نفس و دنياطلبى و شهرتطلبى، مدعى دروغين نيابت
امام زمان - عليهم السلام - باشند، تشخيص نيات پليد آنان و مبارزه با آنها به مراتب
سختتر از دشمنان خارجى و شمشير به دست مىباشد؛ ولى به حول و قوه الهى شيعيان
بيدار و هوشيار، به خوبى از اين مرحله عبور نموده و همه آنها را با همان روش منطقى
رسوا كردند و شك و ترديد ايجاد شده توسط آنان را از قلوب مردم زدودند. وقتى كه
زندگانى نواب خاص را مطالعه مىكنيم، شواهد زيادى درباره اين مطلب مىيابيم.
ليكن مقام، گنجايش ذكر تفصيلى موارد و مصاديق اين موضوع را ندارد، و لذا ما به دو
مورد اكتفا مىكنيم و برخى موارد ديگر را در شرح حال نايبان خاص امام زمان - عليه
السلام - نوشتهايم؛ براى آگاهى بيشتر به آنجا مراجعه كنيد.
1- حلاج كه يكى از مدعيان دروغين نيابت بود و با حيل مختلف، مردم را فريب
مىداد، چون مىخواست كه در ميان شيعيان از مقبوليت بالاترى برخوردار باشد، به
ابو سهل اسماعيل بن على نوبختى كه از رهبران شيعه در آن زمان به شمار مىرفت و از
نفوذ فوق العادهاى در ميان آنها بهرهمند بود، نامهاى نوشت و به او پيغام داد كه من وكيل
حضرت صاحب الزمان هستم. و من از طرف امام غايب مأمورم كه به تو نامه بنويسم كه
هر گونه نصرت و يارى خواسته باشى براى تو آشكار سازم تا دل تو قوت گيرد و در
نيابت من ترديد نكنى!
ابو سهل هم به وى پيغام داد كه من در مقابل آن همه معجزات و كرامات كه از تو به
ظهور رسيده، فقط موضوع مختصرى را پيشنهاد مىكنم، و آن اين است كه: من گرفتار
|
|
|74|
محبت كنيزكان هستم و به ايشان عشق مىورزم و عدهاى از آنان را در تملك دارم و قادر
به چيدن ميوهاى از بستان وصل ايشان نيستم و اگر هر جمعه موى خويش را به خضاب
رنگين نسازم، پيرى من آشكار مىگردد و كنيزكان از من دور مىشوند و از اين جهت
سخت در زحمت مىباشم. اگر كارى كنى كه از رنج خضاب رها شوم و موى سفيد من
سياه گردد، دست اطاعت به سمت تو دراز مىكنم و به عقيده تو در مىآيم و از مبلغين
مذهب تو مىشوم و اموالم را در راه تو صرف مىنمايم.
وقتى حلاج به اشتباه خود پى برد كه با چه كسى مكاتبه كرده است، از او منصرف
شد و جوابى به او نداد.
ابو سهل بعد از آن در هر محفلى به عنوان مسخره اين داستان را نقل مىكرد و اسرار
او را فاش مىنمود و اين قصه باعث نفرت عامه از او گرديد.[1]
2- ابوالحسن على بن سنان موصلى از پدرش روايت مىكند كه: «هنگامى كه امام
حسن عسكرى - عليه السلام - وفات يافت، جماعتى از قم و جبل، با اموال زيادى كه
مرسوم بود مىآوردند، آمدند و از رحلت آن حضرت اطلاع نداشتند؛ وقتى به سامرا
رسيدند، جوياى حال امام حسن عسكرى - عليه السلام - شدند.
به آنها گفته شد كه: حضرت وفات كرده است. پرسيدند: وارث او كيست؟
گفتند: وارث او جعفر، پسر امام هادى - عليه السلام - است (جعفر كذاب).
پرسيدند: او كجاست؟
گفتن: او اكنون براى تفريح سوار قايقى شده و در دجله به ميگسارى مشغول و
جمعى از خوانندگان و نوازندگان براى او خوانندگى و نوازندگى مىكنند.
وقتى كه آنها، اين حرفها را شنيدند، با خود گفتند: اين اعمال اوصاف امام نيست.
بعضى از آنها گفتند: اين اموال را برگردانده به صاحبانش مسترد مىداريم.
[1] - الغيبه، ص 401.
|
|
|75|
ولى ابوالعباس احمد بن جعفر حميرى قمى گفت: نه! صبر مىكنيم تا اين مرد برگردد
و كاملا درباره او تحقيق كنيم.
وقتى جعفر برگشت به وى سلام نموده و گفتند: سرور ما! ما مردمى از اهل قم هستيم
و جماعتى از شيعه و غير شيعه نيز با ما هست، اموالى را براى امام حسن عسكرى - عليه
السلام - آوردهايم. جعفر پرسيد: آن اموال اكنون در كجاست؟ گفتند: نزد ماست. گفت:
آنها را پيش من بياوريد. گفتند: اين اموال داستانى دارد. گفت: آن داستان چيست؟
گفتند: اين اموال از شيعيان جمع شده و هر دو يا سه دينارى از آن يك نفر است، كه
اينها را جمع كرده و در كيسهاى گذاشته و سر آن كيسه را مهر و موم نمودهاند. و رسم
چنين بوده كه ما هر وقت مالى را خدمت امام حسن عسكرى - عليه السلام - مىآورديم،
مقدار اموال را بطور معين بيان مىكرد و سپس هر اندازه آن، مال چه كسى بود، نام مىبرد
و نقش سكهها را هم بيان مىفرمود.
جعفر گفت: شما دروغ مىگوييد و چيزى را (علم غيب) به برادرم نسبت مىدهيد
كه در وى نبود. وقتى آنها سخنان جعفر را شنيدند، به يكديگر نظر افكندند، باز جعفر
گفت: اموال را به من تحويل بدهيد. آنها گفتند: ما اجير و وكيل صاحبان اين اموال هستيم
و آن را جز با نشانه هايى كه به وسيله آن، امام را مىشناختيم، به كسى تسليم نمىكنيم. اگر
تو امام هستى، آن نشانهها را بيان كن و الا ما آن را به صاحبانش بر مىگردانيم تا هر گونه
صلاح ديدند عمل كنند. جعفر نزد خليفه رفت و از آنان شكايت كرد، وقتى خليفه آنها را
احضار كرد؛ گفت: اموالى را كه با خود آوردهايد به جعفر بدهيد. آنها گفتند: ما مردمى
هستيم كه اجير و وكيل صاحبان اين اموال مىباشيم، و صاحبان آن هم، به ما دستور
دادهاند فقط به كسى بدهيد كه با نشانه و دليل استحقاق خود را در اخذ آن، ثابت نمايد؛
چنانكه با امام حسن عسكرى - عليه السلام - نيز به همين گونه رفتار مىكرديم.
خليفه پرسيد: علامتى كه در امام حسن عسكرى - عليه السلام - بود، چيست؟ آنها
گفتند: امام دينارها و صاحبان آن و نوع و مقدار اموال را (قبل از تسليم) بيان مىداشت،
|
|
|76|
وقتى اين نشانهها را مىگفت، ما هم اموال را به وى تسليم مىنموديم. بارها به حضورش
مىرسيديم و همين علامت و دليل را از او مشاهده مىكرديم. اكنون آن حضرت رحلت
فرموده، اگر اين مرد جانشين اوست، مانند برادرش علائم و نشانههاى اين اموال را
بگويد تا به او تسليم نماييم؛ و گر نه به صاحبانش بر مىگردانيم. هنگامى كه جعفر اين را
شنيد، به خليفه گفت: اينها مردمى دروغگو هستند و بر برادرم دروغ مىبندند و آنچه آنها
درباره او معتقدند، علم غيب است (كه جز خدا نمىداند). خليفه گفت: اينها فرستادگان
مردم هستند «و ما على الرسول الا البلاغ» يعنى، فرستاده فقط بايد مطلب را ابلاغ كند.
جعفر از حرف خليفه مات و مبهوت ماند و جوابى نداد. سپس آنها از خليفه خواستند
كسى را همراه آنها بفرستد كه تا بيرون شهر آنها را بدرقه كند، خليفه هم راهنمايى همراه
آنها فرستاد كه تا بيرون شهر آنها را مشايعت كند؛ چون از شهر دور شدند، ناگاه جوان
زيبايى را ديدند كه به نظر خدمتكار و خادم مىرسيد، جوان زيبا صدا زد: اى فلانى پسر
فلانى و فلانى پسر فلانى! دعوت مولاى خودتان را بپذيريد. آنها پرسيدند: آقا و مولاى
ما تو هستى؟ گفت: خير! من خادم مولاى شما هستم، با من بياييد تا به خدمت او برويم.
آنها هم با او رفتند تا وارد خانه امام حسن عسكرى - عليه السلام - شدند. ديدند
فرزند آن حضرت، قائم - عليه السلام - مانند پاره ماه، در حالى كه لباس سبزى پوشيده،
روى تختى نشسته است. ما به وى سلام نموديم و او هم جواب ما را داد. سپس فرمود:
تمام اموالى كه آوردهايد، فلان مقدار است. سپس مشخصات آورندگان و مقدار اموالى
كه همراه آنان بود، بيان كرد.
آنگاه اوصاف لباسها و توشهها و چهارپايانى كه داشتيم، بيان فرمود. در برابر امام
- عليه السلام - به سجده افتاده و شكر خدا كرديم و زمين جلو روى امام را، بوسه زديم.
سپس سؤالاتى كه داشتيم نموديم و اموالى را كه آورده بوديم تسليم كرديم و حضرت به
ما دستور داد: «ان لا نحمل الى سر من رأى بعدها شيئا من المال، فانه ينصب لنا ببغداد
|
|
|77|
رجلا يحمل اليه الأموال و يخرج من عنده التوقيعات: بعد از اين اموال را به سامرا نبريم
و فرمود: شخصى (وكيلى) براى شما در بغداد تعيين مىكنم كه اموال را به او بدهيد و
گرفتاريهاى خود و نامهها را به او داده و به وسيله او با من تماس گرفته و مشكلات خود
را بر طرف نماييد». آنگاه، هيئت قمىها از خدمت امام - عليه السلام - مرخص شدند و
بيرون رفتند.[1]
حضرت در برابر اين گروه، تاريخ غيبت صغرى و تاريخ انتخاب نواب خاص را
بيان فرمود و دستور داد بعد از آن، مردم به آنها رجوع نمايند و مشكلات خود را به
وسيله آنان حل كنند.
براى اطلاع بيشتر درباره اين موضوع (اهل منطق بودن شيعيان) به منابع زير كه
در پاورقى آمده است مراجعه كنيد.[2]
3- انتخاب نواب خاص از طرف امام زمان عليه السلام
بعد از شهادت امام حسن عسكرى - عليه السلام - در آغاز اكثر شيعيان، با حيرت
و سرگردانى و شك و ترديد وحشتناكى مواجه گرديدند. البته اين وضعيت اختصاص به
رحلت امام حسن عسكرى - عليه السلام - نداشت، بلكه به خاطر مشكلات سياسى و
وجود اختناق و خفقانى كه دستگاه عباسى براى امامان - عليهم السلام - ايجاد مىكردند
در ايجاد نظم درست ميان شيعيان، در ارتباط با امامان، نابسامانيهايى پديد مىآورد، و
اين مشكل بعد از رحلت يك امام و جانشين بعدى بيشتر نمود مىكرد. شيعيان در آغاز با
[1] - كمال الدين، ج 2، ص 476، حديث 26. (اين حديث با استفاده از كتاب «مهدى موعود» ترجمه شده
است.)
[2] - بحار، 51، ص 300، حديث 19. كمال الدين، ج 2، ص 488، باب 45، حديث 11. بحار، ج 51،
ص 327، حديث 50. اصول كافى، ج 2، ص 464، باب مولد الصاحب (ع)، حديث 19. بحار، ج 51،
ص 299، حديث 16. بحار، ج 51، ص 295، حديث 11. خاندان نوبختى، ص 114 و 115.
|
|
|78|
ترديد مواجه مىشدند و در مرحله بعد به فرقههاى مختلف انشعاب مىيافتند؛ ولى بعد
از مدت زمانى امام بعدى ترديد را از اذهان مىزدود و اين انشعابات را سامان مىبخشيد.
پس از شهادت امام حسن عسكرى - عليه السلام - در سال 260ه.ق. اين مشكل،
(شك و ترديد و انشعاب) دو چندان گرديد و حتى بعضىها، از عقايدشان برگشتند؛
چون آغاز غيبت امام - عليه السلام - و عدم حضور مستقيم و فقدان فيزيكى وى در ميان
شيعيان بود و از طرف ديگر، طبق مآخذ قرون اوليه، امام حسن عسكرى - عليه السلام -
نتوانست آشكارا پسرش را معرفى نمايد و جانشين خود را به طور علنى نصب نمايد.[1]
طبق نوشته شيخ مفيد در ارشاد، حتى به بخش عظيمى از پيروان خويش معرفى نكرد. [2]
بنابراين، علت شدت بحران در آن زمان، اين بود كه امام حسن عسكرى - عليه السلام -
به خاطر شرايط خاص زمانى، نتوانست جانشين خود را براى عموم آشكارا منصوب
نمايد؛ در حالى كه يكى از ويژگيهاى شيعيان، كه آنان را از ديگر فرق اسلامى متمايز
مىسازد، اين است كه هر امامى توسط امام قبلى معرفى مىگردد.
ما به نمونه هايى از سرگردانى و ترديد شيعيان، و همچنين به كيفيت انشعاب آنان،
اشاره مىكنيم؛ تا به طور ملموستر با اين وضعيت آشنا شويم.
1- جماعتى از اهل مدينه، كه از اولاد ابوطالب بودند، و عقيده حق داشتند [براى
امام حسن عسكرى - عليه السلام - پسرى قائل بودند كه امام دوازدهم است] و حقوق
آنها در وقت معينى به ايشان مىرسيد، چون امام حسن عسكرى - عليه السلام - رحلت
فرمود، دستهاى از ايشان، از عقيده فرزند داشتن امام - عليه السلام - برگشتند، سپس
حقوق كسانى كه به فرزند داشتن امام معتقد بودند، مىرسيد، و از ديگران بريده شد و
نامشان از ميان رفت.[3]
[1] - فرق الشيعه نوبختى، ص 105، المقالات و الفرق، ص 102.
[2] - الارشاد، ص 345.
[3] - اصول كافى، ج 2، ص 457 باب مولد الصاحب - عليه السلام - حديث 7.
|
|
|79|
آنان با وجود اينكه از شيعيان و دوستداران على بن ابوطالب - عليه السلام - بودند،
اما بعد از درگذشت حضرت، از اعتقاد خود برگشتند و منحرف شدند.
2- محمد بن مهزيار كه پدر او، ابراهيم بن مهزيار و طبق نوشته بزرگان، پدر او در
اهواز، وكيل حضرت ولى عصر - عليه السلام - بوده است. همين محمد بن مهزيار كه
پدرش از وكلاى حضرت بوده است، بعد از وفات امام حسن عسكرى - عليه السلام -
دچار شك و ترديد گرديد.
مرحوم كلينى، چنين روايت مىكند كه: «هنگامى كه پدر محمد بن ابراهيم رحلت
كرد، اموالى از سهم امام - عليه السلام - پيش او بود. پدرش وصيت كرده بود كه درباره
اموال احتياط پيش گيرد و به صاحبان اصلى برساند. محمد بن ابراهيم در حال شك و
ترديد اموال را به عراق حمل نمود و تصميم گرفته بود، اگر دليل قانع كنندهاى پيدا نكند،
اموال را به كسى تحويل ندهد و بر گرداند. ليكن بعد از اينكه وى در مكانى اقامت گزيد،
قاصدى پيش او آمد و نشانههاى اموال را بيان نمود و اموال را تحويل گرفت. و او
همچنان در حال ناراحتى و غمگينى به سر مىبرد، بعد از چند روزى نامهاى به افتخار او
صادر شد و او به جاى پدرش به وكالت انتخاب گرديد.»[1]
مضمون اين حديث، در دو جاى ديگر نيز با مختصر اختلافى نقل شده است. جهت
اطلاع بيشتر، مىتوانيد به آن منابع رجوع كنيد.[2]
همانطورى كه ملاحظه مىكنيد، حضرت پيكى را پيش او فرستاد و علائم اموال را
ذكر نمود، او يقين كرد و شك وى بر طرف گرديد. خيلى وقتها، اتفاق مىافتاد كه خود
حضرت، مستقيما يا به وسيله نواب و يا ساير وكلا، افرادى را كه دنبال حقيقت بودند، با
قرائن و شواهد راهنمايى مىكرد و آنها را به امامت خويش معتقد مىنمود.
[1] - اصول كافى، ج 2، ص 456، حديث 5، نقل به تلخيص.
[2] - كمال الدين، ج 2، ص 486، حديث 8. اختيار معرفة الرجال، ج 2، ص 813.
|
|
|80|
3- مرحوم صدوق در «كمال الدين» از ابورجاء مصرى چنين روايت مىكند كه:
«دو سال بعد از رحلت امام حسن عسكرى - عليه السلام - براى تحقيق درباره جانشين
آن حضرت، سفر كردم؛ ولى چيزى دستگيرم نشد، سال سوم كه در مدينه در جستجوى
پسر امام حسن عسكرى - عليه السلام - بودم، ابوغانم مرا دعوت كرد كه شام را نزد او
باشم. در آن هنگام نشسته بودم و در دل خود مىگفتم اگر امام پسرى داشت لابد بعد از
سه سال ظاهر مىشد، ناگاه صداى هاتفى را شنيدم، ولى خود او را نديدم كه مىگفت:
اى نصر بن عبد الله (ابو رجاء) به اهل مصر بگو: شما كه به پيغمبر ايمان آوردهايد آيا او را
ديدهايد؟ نصر مىگويد: من تا آن موقع اسم پدرم را نمىدانستم. زيرا من در مدائن متولد
شده بودم و نوفلى مرا به مصر آورده بود، و بعد از مرگ پدرم در آنجا پرورش يافتم. بعد
از شنيدن آن برخاستم و حركت كردم و پيش ابوغانم نرفتم و راه مصر را گرفته و حركت نمودم.»[1]
اين حديث، نشان مىدهد كه عدهاى تا حدود سه سال، هنوز در شك و ترديد باقى
بودند و مسأله براى آنها روشن نشده بوده است.
4- حسن بن عبدالمجيد مىگويد: «درباره حاجز بن يزيد [كه يكى از وكلاى آن
حضرت در بغداد و معاون اول عثمان بن سعيد بود] به شك افتادم، سپس مالى جمع
كردم و به سامرا رفتم؛ نامهاى به من رسيد كه «درباره ما و كسى كه به امر ما جانشين ما،
مىشود، شك روا نيست؛ هر چه همراه دارى به حاجز بن يزيد تحويل بده.».[2]
اگر به كتب حديثى مراجعه كنيم، مواردى از اين قبيل، زياد پيدا مىكنيم؛ و ما موارد
زيادى را در زندگانى نواب خاص امام زمان - عليه السلام - ذكر خواهيم كرد و در اينجا
به همين مقدار درباره شك و ترديد عموم شيعيان، اكتفاء مىكنيم. در اثر اين شك و
سرگردانى، شيعيان به فرق گوناگون انشعاب يافتند، البته بعد از هر امامى انشعابى در
[1] - كمال الدين، ج 2، ص 491، باب 45، حديث 15. بحار، ج 51، ص 230.
[2] - اصول كافى، ج 2، ص 461، باب مولد الصاحب - عليه السلام - حديث 14.
|
|
|81|
اماميه صورت مىگرفت؛ ليكن به خاطر عدم معرفى رسمى و آشكار جانشين امام حسن
عسكرى - عليه السلام - و جاهطلبى شخصى برادر امام حسن عسكرى - عليه السلام -
[يعنى، جعفر كذاب] اين انشعاب در زمان رحلت امام حسن عسكرى - عليه السلام -
در سال 260ه.ق. به اوج خود رسيد.
مسعودى در «مروج الذهب» بيست فرقه ذكر مىكند.[1] سعد قمى در «المقالات
و الفرق» پانزده گروه ذكر مىكند.[2] نوبختى در «فرق الشيعه»[3] و شيخ مفيد در «الفصول
المختاره»[4] از چهارده فرقه نام مىبردند، با اين فرق كه نوبختى در مقام توضيح سيزده
فرقه را بيان مىكند و چهاردهمى را بيان نمىكند، ولى مفيد چهاردهمين فرقه را نيز، بيان
كرده است. شهرستانى در «الملل و النحل» از يازده گروه نام مىبرد.[5]
مشهور در ميان علماء اين است كه بعد از امام عسكرى - عليه السلام - اماميه به
چهارده فرقه تقسيم شدند. طبق نظر بعضى از نويسندگان معاصر[6] اين چهارده گروه از
لحاظ اصولى، پنج فرقه را تشكيل مىدهند.
1- كسانى كه رحلت امام حسن عسكرى - عليه السلام - را نپذيرفته و اظهار كردهاند
كه آن امام زنده است. اينان امام يازدهم - عليه السلام - را همان «مهدى» مىدانستند.
«واقفه».
2- كسانى كه به امامت جعفر بن على الهادى - عليه السلام - اعتقاد داشته و با نديدن
فرزندى از امام يازدهم - عليه السلام - جعفر را كه از طرف اماميه، ملقب به كذاب بود،
[1] - مروج الذهب، ج 4، ص 112.
[2] - اشعرى قمى، سعد بن عبد الله، المقالات و الفرق، ص 102.
[3] - نوبختى، حسن بن موسى، فرق الشيعه، ص 105.
[4] - الفصول المختاره، ص 260- 258. شيخ مفيد از فرق الشعيه نوبختى نقل كرده است.
[5] - شهرستانى، محمد بن عبد الكريم، الملل و النحل، ص 130.
[6] - حيات فكرى و سياسى امامان شيعه - عليهم السلام - ج 2، ص 219. تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم
(عج)، ص 103.
|
|
|82|
پذيرفتند. اينان خود نظرات متفاوتى داشتند: برخى جعفر را جانشين امام عسكرى - عليه
السلام - دانسته و برخى در واقع او را امام يازدهم مىپنداشتند. «جعفريه»
3- كسان ديگرى، امامت فرزند امام هادى - عليه السلام - يعنى، محمد را كه در
حيات پدر، درگذشته بود، پذيرفتند و امامت حضرت عسكرى - عليه السلام - را منكر
شدند. «محمديه».
4- فرقه ديگر معتقد بودند، كه پس از درگذشت امام عسكرى - عليه السلام - ديگر
امامى وجود ندارد، همچنان كه پس از درگذشت پيامبر اكرم - صلى الله عليه و آله -
ديگر پيامبرى نخواهد آمد.
5- فرقه ديگر، اماميه بودند كه اكثريت شيعه را تشكيل داده و به امامت حضرت
مهدى - عليه السلام - اعتقاد داشتند. اين جريانى بود كه رهبرى اصلى شيعيان امامى را
بر عهده گرفت.
از اين گروهها، تنها گروهى كه بر صفحه تاريخ تشيع باقى ماند، فرقه اماميه است؛
اين فرقه كه به امامت حضرت مهدى - عليه السلام - فرزند امام حسن عسكرى - عليه
السلام - اعتقاد داشته، توانسته اكثريت شيعيان را جذب و جلب كند.
اين اقدام، نشانگر آن است كه اقدامات صورت گرفته و مقدماتى كه از پيش براى
چنين دگرگونى آماده شده بود، به اندازهاى حساب شده و سنجيده بوده كه توانست شيعه
را از اين گرفتارى نابود كننده نجات بدهد.
با وجود زمينه سازيهاى قبلى و آگاهى و هوشيارى خواص و بزرگان شيعه، باز
مشاهده مىشود كه يك حيرت هول انگيزى بر جامعه مستولى گرديد، امام زمان - عليه
السلام - هم اين پيشامدها را پيش بينى كرده بود.
مردمى كه هميشه به امام دسترسى داشتند و پيش او رفت و آمد مىكردند و تمام
مشكلات خود را شخصا با او در ميان مىگذاشتند و به وسيله او حل مىنمودند، اگر بنا
مىشد يك مرتبه دستشان از دامن امام - عليه السلام - كوتاه گردد، به طورى كه نتوانند
|
|
|83|
كوچكترين تماسى با وى داشته باشند، يك اضطراب و سر درگمى شديدترى بر آنها
مستولى مىگرديد كه احتمال مىرفت اساس اجتماع شيعه متلاشى گردد؛ لذا براى
اينكه اين چنين وضعى پيش نيايد و كم كم براى زندگى بدون امام - عليه السلام - در يك
مدت طولانى آماده شوند، آن حضرت در دوران اوليه با اينكه از ديدهها پنهان بود،
رابطه مستقيمى بين خود و شيعيانش به وسيله نمايندگان خاص و ويژه برقرار نمود؛ و
اين نوع ارتباط، براى ملتى كه از ديدار امام خود محروم بودند، يك نوع دلدارى براى
آنها محسوب مىشد.
نمايندگان ويژه با حركتهاى سنجيده و رهبريت مدبرانه و عاقلانه خود، اين اوضاع
نابسامان اجتماع شيعه را سامان بخشيده و مردم را از سردرگمى و سرگردانى نجات
دادند و اختلاف و انشعابات را به تدريج از بين بردند.
دكتر جاسم حسين در اين زمينه چنين اظهار نظر مىكند كه: «گر چه اماميه به پانزده
گروه منشعب شدند و در زمان نخستين سفير، ديدگاههاى گوناگونى درباره جانشين
امام حسن عسكرى - عليه السلام - داشتند، ليكن تعاليم و فعاليتهاى سفير دوم با موفقيت
انجام گرفت. از اين رو، تعاليم و آيين پيروان سفير دوم در محافل اماميه انتشار يافت،
در حالى كه ديگر گروهها مضمحل شدند.
در زمان سفراى سوم و چهارم، نسل جديد اماميه نسبت به سفيران و قبول بيانات
ايشان به عنوان سخنان امام دوازدهم مطيعتر و مشتاقتر بودند. اشتياق بيشتر آنان به اين
دليل بود كه تمام توقيعاتى كه به چهار سفير نوشته شده و به امام دوازدهم منسوب مىشد
با يك دستخط و در يك سبك واحدى بود. همين دستخط يكسان در ميان اماميه، بيانگر
اجماعى شد كه تسليم آخرين توقيع صادره به سفير چهارم شوند، توقيعى كه با آن غيبت
صغرى خاتمه يافت و غيبت كبرى شروع شد.»[1]
[1] - تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (عج)، ص 217- 216.
|
|
|84|
شيخ مفيد تأييد مىكند كه در سال 373ه.ق. كه وى مشغول نوشتن كتاب خود
(الفصول المختاره) بود، از آن فرقههاى چهارده گانه، تنها اماميه باقى مانده است. به
نوشته وى، اين گروه، بزرگترين فرقه شيعه، از نظر: جمعيت، علماء، متكلمان، نظار،
صالحان، عابدان، فقيهان، محدثان، اديبان و شاعران هستند، آنان، آبروى شيعه اماميه،
سرپرستان اجتماع و در دين، مورد اعتماد شيعيان مىباشند.[1]
اهداف اساسى نيابت
نمايندگى و نيابت امام زمان - عليه السلام - دو هدف اساسى داشت:
1- آماده كردن اذهان عمومى براى «غيبت كبرى» و عادت دادن تدريجى مردم به
پنهان زيستى امام - عليه السلام - و جلوگيرى از غافلگير شدن در موضوع غيبت. اگر
امام - عليه السلام - به طور ناگهانى غيبت مىكرد، چه بسا موجب انكار مطلق وجود
مهدى - عليه السلام - و انحراف افكار عمومى مىشد. نمايندگان خاص امام زمان - عليه
السلام - در دوران غيبت صغرى به اين هدف و غرضى كه آماده سازى افكار و اذهان
عمومى براى «غيبت كبرى» بود، نايل آمدند و لذا لزومى به امتداد غيبت صغرى نشد.
2- رهبرى دوستداران و طرفداران امام زمان - عليه السلام - و حفظ مصالح
اجتماعى شيعيان. خلاء و كمبودى كه از ناحيه عدم حضور و فقدان امام - عليه السلام -
در اجتماع شيعيان پيدا شده بود، پر كردند؛ و امام زمان - عليه السلام - توانست به وسيله
آنان رهبرى خويش را در جامعه اعمال كند، و خسارتهاى ناشى از عدم حضور مستقيم
خود را جبران نموده و مصالح اجتماع آن زمان و دوستداران را در سختترين شرايط
اجتماعى و سياسى كه بى اندازه پيچيده و دشوار بود، حفظ كرده و نگذاشت شيعيان
منحرف شده و متلاشى گردند.[2]
[1] - الفصول المختاره، ص 261. حيات فكرى و سياسى امامان شيعه عليهم السلام، ج 2، ص 220.
[2] - صدر، سيد محمد، تاريخ الغيبة الصغرى، ص 426.
|
|
|85|
وظايف و فعاليتهاى نواب خاص
وظايف اين بزرگواران جداى از زندگانى شان نمىباشد، بلكه زندگى اينان سراسر
فعاليت و انجام وظايفى بود كه از طرف امام مهدى - عليه السلام - بر عهده آنها گذاشته
مىشد. كسى كه شرح حال اين ياران با وفاى امام - عليه السلام - را مطالعه نمايد، به
تلاشها و كوششهاى صادقانه و دلسوزانه آنها در جنبههاى مختلف اجتماعى، سياسى،
فرهنگى و علمى و... پى خواهد برد.
اگر بخواهيم كليه فعاليتهاى نمايندگان ويژه امام زمان - عليه السلام - را به طور
مفصل بيان كنيم، بايد همه جزئيات زندگانىشان را در اين قسمت تكرار كنيم؛ و چون به
طور مفصل زندگانى آنان را در يك بخش مستقل نوشتهايم، در اينجا به ذكر عناوين و
توضيح مختصر وظايف و فعاليتهاى اساسى كه مشترك بين همه آنهاست، اكتفاء مىكنيم؛
تا يك چشم انداز كلى از كارهاى «نواب» در ذهن خواننده محترم نقش ببندد و با ذهنى
آماده و باز، وارد مطالعه زندگانى مملو از تلاش و ايثار اين نايبان راستين حضرت حجة
بن الحسن المهدى - عليه السلام بشوند.
1- پنهان نگه داشتن نام، مكان و رفع شك و ترديد درباره آن حضرت
از احاديث نقل شده توسط نواب خاص و توقيعات صادر شده از طرف امام زمان
- عليه السلام - به دست آنها، معلوم مىشود كه نواب يك وظيفه دو جانبه داشتهاند:
از يك طرف نام و محل زندگى امام را نه تنها از دشمنان، بلكه از شيعيان مخفى نگه
مىداشتند و به وكلاى خود آموزش مىدادند كه مبادا اسمى از حضرت به ميان آيد، و
لذا توانستند شيعيان را از خطر عباسيان مصون دارند.
از سوى ديگر، بر آنها لازم بود كه وجود مبارك امام را براى هواداران مورد اعتماد
به اثبات رسانند تا خط انحراف نتواند شك و ترديد در ميان آنها ايجاد كند. در موقعيتهاى
مختلف براى افراد مورد اطمينان بيان مىكردند كه حضرت را ديدهاند و مكانهاى حضور
|
|
|86|
او را يادآور مىشدند تا غبار شك از قلوب آنها زدوده شود.
براى بهتر فهميدن اين خط مشى و سياست، به «احاديث منقول از محمد بن عثمان»
قسمت «ب» و «ج» در شرح حال نايب دوم در اين نوشتار مراجعه كنيد.
2- جلوگيرى از فرقه گرايى و انشعابات شيعيان
فعاليتهاى سفيران (نايبان خاص امام زمان) اين هدف را دنبال مىكرد كه جماعت
اماميه را از انشعابات بيشتر با اثبات امامت پسر امام عسكرى - عليه السلام - مصون
دارد. به منظور وصول به اين هدف، اينان آن دسته از گفتارهاى پيامبر و ائمه را كه دلالت
دارد مجموعه امامان به دوازده ختم مىشود كه او غيبت خواهد كرد به كار مىگرفتند.[1]
نواب در اين مرحله، به موفقيت چشمگيرى دست يافتند و توانستند انشعاباتى كه در
مكتب تشيع به وجود آمده بود، تقليل داده و در نهايت به صفر برسانند. ما اين مطلب را
چند صفحه قبل همين بخش، تحت عنوان «انتخاب نواب از طرف امام زمان» به طور
مفصل توضيح داديم و نقش نايبان را در اين زمينه متذكر شديم.
3- پاسخگويى به سؤالات فقهى و مشكلات علمى و عقيدتى
نواب خاص، سؤالات فقهى و شرعى شيعيان را به خدمت امام - عليه السلام -
مىرساندند و پاسخ آنها را مىگرفتند و به مردم ابلاغ مىكردند. در دوره نيابت نايب
دوم، محمد بن عثمان، سؤالات فقهى بسيارى مطرح گرديده و در ضمن توقيعات و
مكاتبات متعدد و طولانى امام مهدى - عليه السلام - به آنها جواب داده است.
ما برخى از توقيعات فقهى را در زندگانى «محمد بن عثمان» نقل كردهايم، براى
اطلاع بيشتر به آنجا مراجعه شود.
[1] - تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (عج)، ص 140.
|
|
|87|
از جمله توقيعات، «توقيع اسحاق بن يعقوب»[1] كه مشتمل بر مطالب مهم و نكات
قابل توجه است. همچنين «توقيع ابوالحسين محمد بن جعفر اسدى»[2] كه اكثر آن،
مسائل شرعى و فقهى مىباشد و توقيعات ديگر كه در زندگانى نواب خاص بيان شده
است.
فعاليتهاى نواب به مسائل فقهى محدود نمىشد، بلكه وظيفه ديگرى كه نواب بر
عهده داشتند، حل مشكلات علمى و شركت در بحثها و مناظرات عقيدتى بود كه براى
راهنمايى عموم مردم يا براى اعتراض به شبههها و دفاع از اسلام به عمل آمد. براى
آشنايى با اين گونه مباحث و مناظرات نواب، به زندگى محمد بن عثمان، تحت عنوان
«محمد بن عثمان مرجع و پناهگاه شيعيان در مسائل كلامى، فقهى، اجتماعى» و همچنين
به زندگى حسين بن روح، تحت عنوان «مقام علمى حسين بن روح» مراجعه شود.
4- مبارزه با مدعيان دروغين نيابت
ما اين بحث را بطور مفصل و گسترده در اواخر شرح حال نايب دوم، بيان كردهايم
و لذا احتياجى به تكرار آن در اينجا نيست.
5- اخذ و توزيع اموال متعلق به امام
نواب خاص امام، هر كدام در دوران سفارت خود، وجوه و اموال متعلق به آن
حضرت را، كه شيعيان يا توسط وكلاى محلى مىپرداختند، تحويل مىگرفتند و به هر
طريقى كه ممكن بود به امام مىرساندند، و در مواردى كه امام دستور مىداد، مصرف
مىكردند.[3]
[1] - الغيبه، ص 293، حديث 248.
[2] - كمال الدين، ج 2، ص 520، حديث 49.
[3] - پيشوايى، مهدى، سيره پيشوايان، ص 686.
|
|
|88|
طبق مآخذ اماميه، همه اين سفيران (نايبان خاص امام زمان) در وصول وجوهات
دست به اعجازهايى مىزدند تا پيروان و هواداران شيعى، حقانيت ايشان را باور كنند. به
اعتقاد اماميه آن كسى كه خود را به عنوان سفير معرفى مىكند و قادر به انجام معجزه
نيست، درباره امام دروغ گفته و از سازمان [وكالت] بيرون رانده مىشود.[1]
زندگانى «نواب اربعه» مملو از اين جريانات و حكايات مىباشد؛ و روش و شيوه
شيعيان در تحويل اموال، امتحان و آزمايش و اخبار از خصوصيات اموال بود و تا زمانى
كه اطمينان براى آنان حاصل نمىشد، از تحويل اموال و امانات خوددارى مىنمودند.
6- سازماندهى وكلاء
يكى از نويسندگان معاصر در اين زمينه چنين مىنويسد:
«سياست تعيين وكيل براى اداره امور نواحى گوناگون و ايجاد برقرارى ارتباط
ميان شيعيان و امامان، از دورانهاى ائمه پيشين وجود داشت. در دوران غيبت، اين
تماس با امام زمان - عليه السلام - قطع گرديده و محور ارتباط وكيلان با امام - عليه
السلام - همان نايبى بود كه امام زمان - عليه السلام - تعيين مىكرد.
مناطق شيعه نشين تقريبا مشخص بود و بنا به ضرورت در هر منطقهاى وكيلى تعيين
شده، و گاه چند وكيل در مناطق كوچكتر تحت سرپرستى وكيلى قرار داشتند كه امام و
بعدا نواب براى آنها تعيين مىكردند. اين وكلاء اموالى را كه بابت وجوهات مىگرفتند
به شيوههاى گوناگونى به بغداد، نزد نواب مىفرستادند و آنها نيز طبق دستور امام - عليه
السلام - در مواردى كه لازم بود، به كار مىگرفتند.
در مواردى ممكن بود كه برخى از وكلاء براى يك بار امام زمان - عليه السلام - را
ملاقات كنند، چنانكه «محمد بن احمد قطان» كه از وكيلان ابوجعفر نايب دوم بود، به
[1] - تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (عج)، ص 140، به نقل از كمال الدين، ج 2، ص 476 حديث 26.
آخرين اميد، ص 68.
|
|
|89|
ملاقامت امام - عليه السلام - نايل آمد.[1] اما معمولا آنها تحت نظر نايب خاص امام،
انجام وظيفه مىكردند. به نقل از احمد بن متيل قمى، ابوجعفر ده وكيل در بغداد داشته كه
نزديكترين آنها به وى «حسين بن روح» بود، كه بعدا نايب سوم شده است.[2] از ديگر
نزديكان وى «جعفر بن احمد بن متيل» بوده كه بسيارى گمانشان بر اين بوده كه وى به
جانشينى ابوجعفر خواهد رسيد. از روايتى ديگر، معلوم مىشود كه در برابر اموالى كه به
وكلاء داده مىشده، قبوضى از آنان دريافت مىشده است. اما از نايب خاص، چنين
قبوضى دريافت نمىشد و زمانى كه ابوالقاسم حسين بن روح را به جانشينى برگزيد،
دستور داد كه از وى نيز قبوضى نخواهند.[3]
همچنين وكلايى در اهواز، سامرا، مصر، حجاز، يمن و نيز مناطقى از ايران همچون
خراسان، رى و قم بود كه اخبار آنها به صورت جسته و گريخته و تنها در ذيل موضوعاتى
ديگر در «الغيبه» طوسى و «كمال الدين» صدوق گفته شده است.»[4]
كيفيت گزينش نواب خاص
نايبان خاص و ويژه امام مهدى - عليه السلام - در طول هفتاد سال غيبت صغرى
عبارت بودند از:
1- ابوعمرو، عثمان بن سعيد عمرى.
2- ابوجعفر، محمد بن عثمان بن سعيد عمرى.
3- ابوالقاسم، حسين بن روح نوبختى.
4- ابوالحسن، على بن محمد سمرى.
[1] - كمال الدين، ج 1، ص 442.
[2] - الغيبه، ص 25.
[3] - همان مدرك، ص 225 و 226.
[4] - حيات فكرى و سياسى امامان شيعه - عليهم السلام - ص 236.
|
|
|90|
درج و ضبط اينان به اين شكل در نزد كسانى كه معتقد به غيبت امام دوازدهم - عليه
السلام - مىباشند، از ضروريات مذهب محسوب مىشود و نيازى نيز به اثبات اين
موضوع نيست.[1]
اينان يكى پس از ديگرى، برنامه نيابت و نمايندگى از طرف امام - عليه السلام - را
اجراء مىنمودند؛ و تعيين آنها به دست خود امام - عليه السلام - بود كه به وسيله توقيع
مبارك، كه در آخر عمر يكى از اين نواب صادر مىشد، نايب بعدى تعيين مىگرديد، و
نقش اين نمايندگان ويژه در اين مدت اين بود كه وسيله اتصال و ارتباط شيعيان با امام
- عليه السلام - بودند، پرسشهاى آنها را به امام مىرساندند و مشكلاتشان را خدمت
امام زمان - عليه السلام - عرض مىكردند، و جوابهاى شفاهى و احيانا كتبى را از امام -
عليه السلام - مىگرفتند و به شيعيان مىرساندند.[2]
براى كسانى كه مطالعاتى درباره دوران غيبت صغرى و نايبان چهارگانه حضرت
مهدى - عليه السلام - دارند، و يا به مختصر اطلاعاتى در اين موضوع دست يافتهاند،
اين سؤال مطرح است كه چه ويژگيهايى در تعيين و نصب نواب، نقش اساسى را داشته
است؟ آيا افقه بودن و اعلم بودن شرط انتخاب بوده است يا نه؟
آن چيزى كه از مطالعه زندگانى نايبان امام - عليه السلام - به دست مىآيد، اين
است كه: ملاك اساسى و اصلى در تعيين نايب عبارتند از: تقوى و خداترسى، زهد و
ديانت، درك صحيح و فهم عميق درباره مسائل اجتماعى و سياسى، حسن سابقه و
خوشنامى كه موجب اطمينان و اعتماد كامل مردم شود، شجاعت، قدرت تحمل و
استقامت و شكيبايى در برابر پيشامدى غير منتظره و بالأخره دوستى و دشمنى در راه
خدا و براى رضاى خدا و فدا كردن همه چيز در راه اقامه حق و اجراى تعليمات اسلام.
[1] - تاريخ الغيبه، ص 395.
[2] - بحث حول المهدى، ص 69.
|
|
|91|
محمد صدر در اين زمينه مىنويسد: «حضرت افرادى را انتخاب مىنمود كه از
درجه اخلاص بالاترى بهرهمند باشد كه به هيچ عنوانى، اسرار نيابت و محل و مكان
امام - عليه السلام - را نشان ندهد. اين طور نيست كه بگوييم اين نايبان «افقه» و «اعلم»
زمان خود بودند،[1] و نيازى هم به اين مسأله نبود؛ چون اينان واسطه بين امام و مردم
بودند و همه مسائل فقهى و شرعى و مشكلات علمى را از امام - عليه السلام - اخذ
مىكردند و در اختيار مردم مىگذاشتند؛ پس آن چيزى كه در «وكالت» و «نيابت» مهم و
ركن اساسى محسوب مىشد، اخلاص، صبر و بردبارى بود.»[2]
بنابراين، وقتى بعضى از مردم ساده در انتخاب ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى به
عنوان نايب سوم اعتراض نمودند و از ابوسهل نوبختى علت را پرسيدند؛ جوابى داد كه
اين موضوعى را كه ما مطرح كرديم، تأييد مىكند.
شيخ در «الغيبه» مىنويسد: «عدهاى از ابوسهل نوبختى سؤال كردند: چطور شد امر
نيابت به شيخ ابوالقاسم حسين بن روح واگذار شد ولى به تو واگذار نشد؟ او پاسخ داد:
آنان (ائمه عليهم السلام) بهتر از هر كس مىدانند چه كسى را به اين مقام برگزينند. من
آدمى هستم كه با دشمنان رفت و آمد دارم و با ايشان مناظره مىكنم. اگر آنچه را كه
ابوالقاسم [ابن روح] درباره امام مىداند، مىدانستم، شايد در بحثهايم با دشمنان و
جدال با آنان مىكوشيدم تا دلايل بنيادى را بر وجود امام ارائه دهم و در نتيجه، محل
اقامت او را آشكار سازم؛ اما اگر ابوالقاسم امام را در زير جامه خود پنهان كرده باشد،
بدنش را با قيچى قطعه قطعه كنند تا او را نشان دهد، هرگز چنين نخواهد كرد.»[3]
[1] - احتمال دارد در واقع، آنان افقه و اعلم زمان خود بودند؛ ولى چون روش آنها در زندگى، مبتنى بر كتمان و
اختفاء بود، از روايات و تاريخ آنان چنين چيزى استفاده نمىشود و مردم آن زمان هم، چنين تصورى از آنها
نداشتند.
[2] - تاريخ الغيبه الصغرى، ص 372.
[3] - الغيبه، ص 391، حديث 358.
|
|
|92|
يكى از نويسندگان معاصر در اين باره مىنويسد: «از دقت در مجموع اخبارى كه
نقل گرديد، در مىيابيم كه انتصاب و تعيين «نواب» بر پايه ضوابط است نه روابط، چنان
كه در كيفيت انتصاب ابوالقاسم نوبختى ديديم، «جعفر بن احمد بن متيل قمى» دوست
ديرينه و خصوصى محمد بن عثمان كه مردم احتمال انتخابش را به جاى وى مىدادند
برگزيده نمىشود.[1]
و يا ابوسهل نوبختى كه صاحب 37 كتاب و رساله[2] و دانشمندى معروف و اهل
بحث و مناظره با مخالفان شيعه بوده نيز به مقام نيابت پس از محمد بن عثمان منصوب
نمىشود، بلكه بنا بر صفات ويژهاى كه ابوالقاسم نوبختى داشته، وى به اين سمت تعيين
و معرفى مىگردد.
مثال ديگر در اين باب «محمد بن يعقوب كلينى» صاحب كتاب اصول كافى است،
كه در سال 329 ه.ق در گذشته، يعنى همزمان با «ابوالحسن سمرى» بوده و در زمان
غيبت صغرى مىزيسته است.
وى با آنكه از علماء و محدثان بزرگ و مورد توجه ولى عصر - عليه السلام - بوده،
در عين حال به مقام نيابت منصوب نمىشود، كه «هر كسى را بهر كارى ساختند» و البته
اين عيبى هم براى آن عالم جليل محسوب نمىشود.»[3]
مطالبى كه بيان گرديد، نقطه نظرهاى علماء و نويسندگان معاصر بود. در خاتمه اين
بخش براى حسن ختام، گفتار برخى از بزرگان و محدثين قرون نزديك به غيبت صغرى
را درباره «نواب خاص» نقل مىكنيم كه كيفيت گزينش و بعضى از خصوصيات آنها را
بيان مىكند.
[1] - ما اين موضوع را به طور مفصل در زندگانى حسين بن روح بيان كردهايم.
[2] - خاندان نوبختى، ص 122 و 123.
[3] - ركنى، محمد مهدى، نشانى از امام غايب عليه السلام، ص 60.
|
|
|93|
گفتار شيخ طوسى درباره نواب خاص
شيخ طوسى مىنويسد:
«به عقيده ما (اماميه) جمعى از ياران حضرت امام حسن عسكرى - عليه السلام -
در زمان آن حضرت، فرزندش امام زمان را ديدهاند؛ و بعد از وفات حضرت، آنان از
اصحاب خاص و نواب امام زمان و رابط ميان آن جناب و شيعيان بودند، و چنانكه
خواهيم ديد همه آنها معروف و سرشناس بودند. آنان احكام دين را از وجود اقدس امام
زمان - عليه السلام - سؤال مىكردند و در اختيار شيعيان مىگذاشتند؛ هر گاه سؤال كتبى
داشتند به حضور امام زمان - عليه السلام - برده و پاسخ آن را دريافت كرده و به آنان
مىرسانيدند و همچنين وجوه شرعى شيعيان را با وكالتى كه از امام داشتند، از آنها اخذ
مىكردند [و به حضرت تحويل مىدادند و يا با اجازه او مصرف مىكردند.] آنان جمعى
بودند كه امام حسن عسكرى - عليه السلام - در زمان حيات خود عدالت آنها را تأييد
فرمود و همه را به عنوان امين امام زمان معرفى كرد و بعد از خود ناظر املاك و متصدى
كارهاى خود گردانيد؛ و آنها را با نام و نسب به مردم معرفى نمود. اين عده، ابوعمرو
عثمان بن سعيد سمان (روغن فروش) و فرزندش محمد بن عثمان و ديگران بودند كه به
زودى اخبار آنها را بيان خواهيم كرد. «و كانوا أهل عقل و أمانة، و ثقة ظاهرة، و دراية،
و فهم، و تحصيل، و نباهة: اينها همه داراى عقل، امانت، وثاقت، درايت، فهم و عظمت
بودند.»[1]
گفتار سيد بن طاووس
سيد بن طاووس در «طرائف» مىگويد:
«امام زمان - عليه السلام - را بسيارى از اصحاب پدرش امام حسن عسكرى - عليه
[1] - بحار، ج 51، ص 203. مهدى موعود، ص 458.
|
|
|94|
السلام - ديده و از وى اخبار و احكام شرعى روايت كردهاند. از اين گذشته، حضرت
وكلايى (نايبانى) داشته كه اسم، نسب و وطن آنها معلوم و معروف بوده و آنها معجزات
و كرامات و جواب مسائل مشكله و بسيارى از اخبار غيبيه را كه آن حضرت از جدش
پيغمبر اكرم - صلى الله عليه و آله - روايت نموده، نقل كردهاند.
يكى از آنها، عثمان بن سعيد عمرى و فرزندش ابوجعفر محمد بن عثمان و ديگرى
ابوالقاسم حسين بن روح نوبختى و چهارمى، على بن محمد سمرى - رضى الله عنهم -
است.»[1]
[1] - الطرائف فى معرفة مذهب الطرائف، ج 1، ص 183 و 184.
|
علل محفوظ ماندن مكتب تشيع از اثرات منفى غيبت
