 |38|
وى بر منبر ايستاده، خطبهاى خواند و در طى آن خود و خانواده خود را اهل بيت پيامبر و
آل محمد و ذوى القربى و عشيرة الأقربيين ناميد و آيات راجع به اهل بيت و حقوق آنها
را ذكر كرد.
هنر عباسىها آن بود كه خودشان را جزء آل محمد به قلم آوردند تا جنبش و نهضت
را به نفع خود اداره كنند.[1]
سرانجام، بنى عباس به نام اهل بيت - عليهم السلام - خلافت را، بعد از سرنگونى
بنى اميه به دست گرفتند، و در ابتداى كار، روزى چند به مردم و علويين روى خوش
نشان دادند؛ حتى به نام انتقام شهداى علويين، بنى اميه را قتل عام كردند و قبور خلفاء
بنى اميه را شكافتند و هر چه يافتند، آتش زدند.[2]
اما ديرى نگذشت كه شيوه ظالمانه و خصمانه بنى اميه را پيش گرفتند و در بيدادگرى
و بى بند و بارى، هيچ گونه فرو گذار نكردند و علويين را دسته دسته گردن زدند و يا زنده
زنده دفن كردند.[3]
يكى از ويژگيهاى خلفاى عباسى كه در همه آنها مشترك مىباشد، مشغول بودن و
پرداختن به لهو و لعب، خوشگذرانى، شراب خوارى، شب نشينىها و عدم كوچكترين
توجه به شئون زندگى مردم است. خوشگذرانى، شراب خوارى، محفل و مجلسهاى
كذايى اينان روشنتر از آن است كه احتياج به استشهاد داشته باشد؛ زيرا كتب تاريخ
مملو از اين گونه شواهد است.
بهترين موردى كه بتوان در اين باره ذكر كرد، جريان بر خورد متوكل با امام هادى
- عليه السلام - مىباشد.
[1] - فياض، على اكبر، تاريخ اسلام، ص 207.
[2] - ابوالفداء، عماد الدين اسماعيل، المختصر فى اخبار البشر، ج 1، ص 212.
[3] - صدر، سيد عيسى، تشيع و ستمگران و جنايتكاران تاريخ، ص 149؛ به نقل از تاريخ يعقوبى، ج 3، ص
198.
|
|
|39|
درباره امام هادى - عليه السلام - نزد متوكل، سخن چينى و سعايت شد كه: نامهها
و سلاحهاى مهمى از شيعيان در منزل حضرت وجود دارد و آن حضرت انگيزه خلافت
داشته و فكر زمامدارى را در سر مىپروراند. به همين خاطر، متوكل عدهاى از تركها
را مأمور كرد كه شبانه به خانه حضرت، هجوم برده و تفتيش نمايند. آنان شبانه به خانه امام
ريختند، امام را در اطاقى ديدند كه عبا بر دوش، عمامه به سر و رو به قبله، بر روى زمين
بدون فرش نشسته است وآياتى از كلام الله مجيد، پيرامون عذاب و وعد و وعيد، قرائت
مىكند. به همان وضع حضرت را گرفته و پيش متوكل بردند، وقتى وارد شدند، متوكل
جامى از شراب در دست داشت و مشغول ميخوارگى بود، تا حضرت را ديد، احترام
كرد و كنار خود نشاند و جامى كه در دست داشت به حضرت تعارف كرد، حضرت فرمود:
مرا معذور و معاف دار، تاكنون گوشت و خون من هرگز به شراب آلوده نشده است.[1]
نمونههاى ديگر از اين قبيل در تاريخ بسيار است. بلى فقط «المهتدى بالله» از اين
روش مستثنى است و از نظر راه و روش بهتر از همه آنها بود؛ ميان عباسيان اين شخص
مانند عمر بن عبدالعزيز در ميان بنى اميه به شمار مىرفت.[2]
يكى ديگر، از ويژگيهاى خلفاى عباسى، دشمنى با خاندان رسالت، ايجاد نفرت
نسبت به علويين، تبعيد، زندانى كردن، كشتن و فشار بر آنان بود. در اين فكر ميان خليفه،
سران قوم، ارتش و وزراء، فرقى نبود و همه، هم عقيده بودند. اين تفكر در سراسر تاريخ
خلافت عباسى به چشم مىخورد، ليكن بر حسب اختلاف اشخاص و روحيهها در ادوار
مختلف شدت و ضعف پيدا مىكرد.
شواهد تاريخى زيادى داريم كه اين مطلب را اثبات مىكند، ولى ما به چند نمونه از
آنها اشاره مىكنيم.
[1] - مسعودى، على بن حسين، مروج الذهب، ج 4، ص 11. تاريخ ابن الوردى، ج 1، ص 232، الشعيه فى
التاريخ، ص 206.
[2] - مروج الذهب، ج 4، ص 103.
|
|
|40|
1- جنايات متوكل نسبت به آل على عليهم السلام
متوكل در دشمنى با خاندان رسالت، در ميان خلفاى عباسى نظير نداشت؛ بويژه با
على - عليه السلام - دشمنى سرسختى داشت و آشكارا ناسزا مىگفت و مرد مقلدى را
موظف مىداشت كه در بزمهاى عيش تقليد آن حضرت را مىآورد و خليفه مىخنديد. و
در سال 236ه.ق. امر كرد قبه ضريح حضرت امام حسين - عليه السلام - را در كربلاء
و همچنين خانههاى بسيارى كه در اطرافش ساخته بودند، خراب و با زمين يكسان
نمودند و دستور داد آب به حرم امام - عليه السلام - بستند و زمين قبر مطهر را شخم و
زراعت كنند تا به كلى اسم و رسم مزار فراموش شود.[1]
در زمان متوكل، وضع زندگى سادات علويين كه در حجاز بودند، به مرحله رقت
بارى رسيده بود؛ به گونهاى كه زنهاى ايشان ساتر نداشتند و عدهاى از ايشان، چادرى
كهنه داشتند كه در اوقات نماز آن را به نوبت پوشيده، نماز مىخواندند. نظير اين فشارها
را، به سادات علوى كه در مصر بودند، نيز، وارد مىساخت.[2]
2- مراقبت و تحت نظر گرفتن ائمه عليهم السلام و سركوبى هر گونه نهضت علوى
اين سختگيرىها و فشارها هر چه به طرف دوران غيبت صغرى نزديك مىشد،
زيادتر مىگرديد. ائمه ما، بويژه در زمانهاى نزديك غيبت صغرى در دنيا نمىماندند،
مگر بسيار كم و در عنفوان جوانى به پيشگاه خدا مىشتافتند. امام جواد عليه السلام -
طبق روايات شيعه، در سال 220ه.ق. به تحريك معتصم، خليفه عباسى، به دست
همسر خود، كه دختر مأمون بود، در سن 25 سالگى مسموم و شهيد شد.[3]امام هادى
[1] - مروج الذهب، ج 4، ص 51. مقاتل الطالبين، ص 395. تاريخ ابوالفداء، ج 2، ص 38. شيعه در اسلام،
ص 26.
[2] - اصفهانى، ابوالفرج، مقاتل الطالبين، ص 395 و 396. شيعه در اسلام، ص 216.
[3] - اصول كافى، ج 2، ص 413.
|
|
|41|
- عليه السلام - را در سال 254ه.ق. (بر طبق روايات شيعه) معتز خليفه عباسى در سن
41 سالگى با سم شهيدش كرد.[1] امام حسن عسكرى - عليه السلام - را در سال 260
ه.ق. (بنا به بعضى از روايات شيعه) به دسيسه معتمد، خليفه عباسى، در سن 28 سالگى
مسموم كردند و شهيد شد.[2] بيشتر، زندگى نكردن اينها، نشانه اين است كه خلفاء براى
سركوبى و مخفى نگاه داشتن وجود امامان، گر چه به صورت غير مستقيم، تا چه اندازه
كوشش داشتهاند.
خلفاى دوران غيبت صغرى
1- المعتمد بالله (256- 279)
معتمد بالله، در سال 256ه.ق. در بيست و پنج سالگى به خلافت رسيد. و در
سال 279ه.ق. در سن چهل و هشت سالگى از دنيا رفت و مدت خلافت وى بيست و
سه سال طول كشيد.[3]
معتمد، مردى عياش و سرگرم خوشگذرانى بود و تدبير امور به دست برادرش
«ابو احمد موفق» افتاده بود كه معتمد را به زندان انداخت؛ او نخستين خليفهاى بود كه
زندانى شد.[4] برادرش موفق به قدرى بر او سخت مىگرفت كه روزى محتاج سيصد
دينار شد و نتوانست فراهم كند و اشعارى را در اين زمينه سرود كه حاكى از ضعف وى
مىباشد.[5]
[1] - اصول كافى، ج 2، ص 432.
[2] - مفيد، محمد بن محمد بن نعمان، ارشاد، ص 345.
[3] - مروج الذهب، ج 4، ص 111.
[4] - همان، ج 4، ص 123.
[5] - ابن اثير، عز الدين، الكامل فى التاريخ، ج 7، ص 455.
|
|
|42|
مسعودى مىنويسد: «معتمد به طرب رغبت شديدى داشت، ميخوارگى و اقسام
خوشى بر او فائق مىآمد. جلساتى را تشكيل مىداد براى شناخت طبل و دف و سنج و
انواع موسيقى و صفات نغمهگرها و شناخت آهنگها و آوازها و انواع رقصها و...»[1]
به طور خلاصه، مىتوان گفت كه: معتمد جوانى بى كفايت و عياش بود و با وجود
اين، مدت نسبتا مديدى يعنى: بيست و سه سال خلافت كرد. علت اين دوام آن بود كه:
برادرش طلحه ملقب به موفق، متصدى كارها بود و او مردى كار آمد و با شهامت بود و
براى غلبه بر مشكلات دائما تلاش مىكرد.[2]
در سال 260ه.ق. در دوران خلافت معتمد، امام حسن عسكرى - عليه السلام -
در بيست و نه سالگى در گذشت، وى پدر مهدى منتظر بود كه امام دوازدهم قطعيه اماميه
است و اكثريت شيعه ايشانند و اينان درباره امام منتظر - عليه السلام - پس از مرگ امام
حسن عسكرى اختلاف كرده و بيست فرقه شدهاند.[3]
البته اين فرقهها، در اوايل شهادت امام حسن عسكرى - عليه السلام - به وجود آمد
و در اواخر زندگانى محمد بن عثمان، نايب دوم امام زمان - عليه السلام - همگى از بين
رفتند و فقط يك فرقه كه معتقد به وجود حضرت بودند - كه همان شيعه باشد - باقى ماند.
روش سياسى «معتمد» در برابر امام حسن عسكرى عليه السلام
«معتمد» در برابر امام - عليه السلام - رفتار و واكنشى داشت كه از هيچ يك از
خلفاى پيشين، مشاهده نشده بود. و آن اين بود كه: معتمد در برابر امام اظهار كوچكى و
عجز مىكرد و دست به دامن امام - عليه السلام - مىشد، زيرا وضع به گونهاى بود كه با
اندك فكرى، معتمد مىتوانست در بقاء حكومت خود يك روز يا نصف روز، مشكوك
[1] - مروج الذهب، ج 4، ص 132- 131.
[2] - فياض، على اكبر، تاريخ اسلام، ص 229.
[3] - مروج الذهب، ج 4، ص 112.
|
|
|43|
گردد، تا چه رسد به يك سال و دو سال؛ زيرا كافى بود كه در دوران خلفاى گذشته و
روش تركها و بردگان نسبت به آنها كه با شمشير و آراء خود دست و پاى آنها را مىبستند،
بلكه در روى كارآمدن خود او و نشستن بر اريكه خلافت، بينديشد، و پى به ضعف و
متزلزل بودن اركان خلافت ببرد. از اين رو، به علت اين بينش و احساسى كه داشت، در
ظاهر، چنين روشى را اتخاذ نمود؛ و گرنه او بهتر از خلفاى ديگر نبود، بلكه بدتر از
پيشينيان خود هم بود؛ زيرا وى عنصرى بود كه در حكومت خود، از هر گونه تصرفى در
امور مملكت ممنوع بود، در حالى كه خلفاى پيشين از وى قويتر و آزاديشان بيشتر و
فرمانشان نافذتر بود. و لذا بهترين راه را براى دفع شر قلدرها از خود و پيدا كردن وسيله
تضمينى براى طول عمر و ادامه حكومت خود اين مىديد، كه خود را به امام نزديك كرده
و از موقعيت امام - عليه السلام - استفاده كند.[1]
در اوايل حكومت خويش به خانه حضرت مىرفت و از آن حضرت مىخواست كه
براى طولانى شدن حكومت وى دعا كند.
ابن شهر آشوب مىنويسد: «روزى معتمد بر امام حسن عسكرى - عليه السلام -
وارد شد و پيش امام - عليه السلام - اظهار عجز نمود و از وى خواست او را دعا كند كه:
بيست سال در مقام خلافت باقى بماند. حضرت فرمود: «مد الله فى عمرك» خدا عمر
تو را طولانى كند. و دعاى حضرت مستجاب شد و بعد از بيست سال در گذشت.»[2]
در اينجا اين سؤال مطرح است كه چرا امام - عليه السلام - با وجود آن ويژگيهايى
كه «معتمد» داشت، او را دعا نمود و در خارج آن دعا محقق و مستجاب گرديد؟
آقاى محمد صدر اين سؤال را چنين جواب مىدهد: «زيرا اولا امام - عليه السلام -
مطابق سياستى كه خود و پدران گراميش پيش گرفته بودند، نخواسته است كه رسما
[1] - پژوهشى در زندگى امام مهدى (ع) و نگرشى به غيبت صغرى، ص 147 و 148.
[2] - ابن شهر آشوب، مناقب آل ابى طالب، ج 4، ص 430.
|
|
|44|
اعلان مخالفت و تمرد بر عليه دولت بنمايد. و در ثانى، امام - عليه السلام - خواسته است
كه حجت را بر او و بر كسانى كه اين قضيه را بفهمند، تمام كند، زيرا مردم و خود خليفه در
اواخر حياتش مىبينند كه مدت حكومت و زمامدارى او تا بيست سال ادامه پيدا كرده است
و از اين جهت، حكومت عادلانه امام - عليه السلام - و انحراف خط مشى هيئت
حاكمه اثبات مىگردد. ثالثا، امام - عليه السلام - مىدانسته كه «معتمد» كى و چه وقت
خواهد مرد، از اين رو، امام - عليه السلام - كارى نكرد، جز اينكه از نظر روحى و روان
شناسى در روحيه معتمد، اين فكر را ايجاد كرد كه طول حكومتش در اثر دعاى امام - عليه
السلام - است و از نظر سياسى يك بهرهبردارى كرده است. امام - عليه السلام - در صدد
به دست آوردن حكومت نبود، تا اينكه مرگ معتمد به نفع امت اسلامى و به رهبريت خود
آن حضرت تمام شود، در اين صورت قطعا امام - عليه السلام - مىخواسته فقط اتمام
حجتى براى معتمد كرده باشد تا حقانيت خود و اصحاب گراميش را ثابت كند، و به اين
نتيجه هم رسيده است.»[1]
معتمد در سال 279ه.ق. شب دوشنبه، نوزدهم ماه رجب در بغداد درگذشت.[2]
احتمال دارد سبب وفات وى اين بود كه يك نوع زهر در نوشيدنى آن ريخته بودند.[3]
2- معتضد بالله (279- 289)
معتضد بالله، برادر زاده معتمد بود. وقتى عموى او در سال 279ه.ق. درگذشت،
با او بيعت شد، و در سال 289 درگذشت. مدت خلافتش، نه سال و نه ماه و دو روز
بود. مرگش در مدينة السلام (بغداد) در سن چهل و هفت سالگى رخ داد.[4]
[1] - پژوهشى در زندگى امام مهدى (ع) و نگرشى به غيبت صغرى، ص 150.
[2] - الكامل، ج 7، ص 455.
[3] - مروج الذهب، ج 4، ص 142.
[4] - همان كتاب، ج 4، ص 143.
|
|
|45|
معتضد، مردى كم رحم و خونريز بود و علاقه داشت كسانى را كه مىكشت اعضاى
آنها را ببرد. وقتى به يكى از سرداران يا يكى از غلامان خاص خشم مىكرد، مىگفت:
گودالى بكنند و سر او را در آن بگذارند و خاك بريزند و نيمه پايين بدنش، از خاك بيرون
مىماند و خاك بر او مىريختند و همچنان مىماند تا جانش از دبرش در آيد[1]
انواع و اقسام شكنجهها داشت و افراد را به اشكال مختلف مىكشت. او سردابه هايى
داشت كه شكنجههاى مختلفى در آنجا، انجام مىگرفت و افراد خاصى را عهده دار اين
شكنجهها گماشته بود. فقط به زن و ساختمان علاقه داشت؛ براى قصر خود كه به نام
«ثريا» معروف بود، چهار صد هزار دينار خرج كرد كه طول آن چهار فرسخ بود.[2]
وى مردى قوى اراده و كارى بود و بر اوضاع تسلط كامل داشت. بعد از به خلافت
رسيدن او، فتنهها آرام شد، شهرها اصلاح شدند، قيمتها ارزان و آشفتگى، آرام گشت
و همه مخالفان با او صلح كردند. وى پيروز بود و كارها بر وفق مراد او پيش مىرفت،
شرق و غرب گشوده شد و همه مخالفانش تسليم شدند.
مورخين قرون نخستين، صحنه هايى را از معتضد، نقل كردهاند كه: نشان دهنده عدم
سختگيرى وى نسبت به شيعيان و علوىها، بلكه بالاتر، دال بر محبت وى به اين گروه
مىباشد. چندين مورد را كه تاريخ نويسان نوشتهاند، يادآور مىشويم.
1- در سال 284ه.ق. «المعتضد بالله» مصمم شد، معاويه را بر منبرها لعن گويد و
دستور داد، نوشتهاى در اين زمينه، تهيه كرده و بر مردم بخوانند. عبيد الله بن سليمان وى
را از بر آشفتن و شورش عامه مردم، ترسانيد؛ اما خليفه به گفتار وى اعتنا نكرد. معتضد
امر كرد مكتوبى را كه مأمون دستور داده بود درباره لعن معاويه بنويسند، بيرون آورند.
آن را از ديوان بيرون آوردند و نسخهاى از روى آن گرفتند و آن مكتوب را براى معتضد
انشاء كردند. عبيد الله بن سليمان (وزير) يوسف بن قاضى را احضار كرد و دستور داد،
[1] - مروج الذهب، ج 4، ص 143.
[2] - همان كتاب، ج 4، ص 145- 144.
|
|
|46|
براى جلوگيرى از تصميم معتضد چارهاى بينديشد. او با معتضد مذاكره كرد و خليفه را
از قيام عمومى ترسانيد ولى او نپذيرفت.
قاضى گفت: اى امير المؤمنين تو با طالبيان (آل ابى طالب) چه خواهى كرد كه هر
روز از يك ناحيه قيام مىكنند و مردم بسيارى به آنها به خاطر قرابتشان با رسول خدا
مىگروند و لعن يزيد و معاويه به سود آنها خواهد بود! معتضد سكوت كرد و تصميم خود
را انجام نداد.[1]
2- روزى از طبرستان از جانب محمد بن زيد علوى پولى رسيده بود كه به صورت
پنهانى ميان آل ابى طالب تقسيم شود. به معتضد خبر دادند. معتضد مردى را كه پول را
آورده بود احضار كرد و گفت: چرا اين كار را پنهانى انجام مىدهى؟ و دستور داد آشكارا
اين كار را انجام بدهد. وى آل ابى طالب را تقرب مىداد و اين به علت خويشاوندى بود
و به خاطر خبرى كه ابوالحسن محمد بن يحيى بن ابى عباد جليس نقل كرده است كه:
معتضد وقتى در زندان پدر خويش بود، خواب ديد كه پيرى بر ساحل دجله نشسته و
دست سوى آب دجله دراز مىكند كه همه آب در دست او جمع مىشود و دجله خشك
مىشود، آنگاه آب را از دست فرود مىريزد و دجله به حالت اولى بر مىگردد. مىگويد:
پرسيدم اين كيست؟ گفتند: على بن ابى طالب - عليه السلام - است. مىگويد پيش او
رفتم و سلام كردم، گفت:«اى احمد! اين خلافت به تو مىرسد، متعرض فرزندان من
مباش و آزارشان مده». گفتم: اى امير مؤمنان اطاعت مىكنم.[2]
3- وقتى محمد بن هارون، محمد بن زيد علوى[3] را كشت، معتضد اعتراض كرد و
غمگين شد و از قتل او تأسف خورد.[4]
[1] - الكامل، ج 7، ص 486.
[2] - مروج الذهب، ج 4، ص 182- 181.
[3] - امير ديلمان و طبرستان و از شيعيان بود و اموال زيادى جهت تقويت شيعيان از طبرستان به عراق مىفرستاد.
[4] - مروج الذهب، ج 4، ص 183.
|
|
|47|
اين گونه حكاياتى را كه مورخين نقل كردهاند، صرف نظر از روايات، نشان دهنده
علاقه او به شعيان مىباشد؛ ليكن چنانكه به روايات نظرى افكنده باشيم، خلاف اين را
گزارش مىدهند و ما در آخر بحث خلفاء اين دوره، به اين موضوع خواهيم پرداخت.
3- مكتفى بالله (289- 295)
اسم او على بن احمد معتضد است، در همان روز وفات پدرش، معتضد (289
ه.ق. ) روز دوشنبه، هشت روز مانده از ربيع الاول با او بيعت شد. وقتى كه به خلافت
رسيد، بيست و اندى سال داشت. در سال 295 ه'.ق، در سن سى و سه سالگى از دنيا
رفت و مدت خلافت او حدود شش سال به طول انجاميد.[1] او مردى معتدل و خوشرو
و داراى ريش انبوه بود.[2]
مسعودى مىنويسد: «اكنون كه سال 332ه.ق. و خلافت «متقى» است، غير از
على بن ابى طالب و مكتفى خليفهاى كه نام على داشته باشد، نبوده است.»[3]
وقتى مكتفى در قصر حسنى اقامت گزيد، دستور داد تا سياه چالها را كه «معتضد»
براى شكنجه مردم درست كرده بود، ويران كنند و زندانيان را آزاد سازند و منزلهايى را
كه معتضد براى محل سياه چالها از مردم گرفته بود، به صاحبانشان بر گردانند و پولهايى
ميان آنها تقسيم كنند. به همين جهت، قلوب رعيت به او متمايل شد و دعاگوى بسيارى
پيدا كرد.[4]
تا آنجا كه ما تتبع كردهايم، تاريخ، گزارشى از وى كه مرتبط با غيبت صغرى
باشد، نقل نكرده است.
[1] - مروج الذهب، ج 4، ص 186.
[2] - الكامل، ج 8، ص 8.
[3] - مروج الذهب، ج 4،ص 186.
[4] - همان كتاب، ص 187.
|
|
|48|
4- مقتدر بالله (295- 320)
وى برادر مكتفى مىباشد و اسم او جعفر بن احمد است. در روز يك شنبه، سيزده
ذيقعده سال 295ه.ق. در سيزده سالگى، به خلافت رسيد و در روز چهارشنبه، سه
روز مانده از شوال، در سال 320ه.ق. در بغداد كشته شد. مدت خلافتش نزديك به
بيست و چهار سال به طور انجاميد و هنگام وفات، سى و هشت ساله بود.[1]
چون «مقتدر» در كودكى به خلافت رسيد، لذا نتوانست از اقتدار و قدرت مستقلى
برخوردار باشد و زنان و غلامان و اطرافيان بر او تسلط كامل داشتند. در زمان خلافت
او، وزراى زيادى بر سر كار آمدند و عوض شدند. شرايط سياسى و اجتماعى دوران
ايشان با تغيير وزير، دگرگون مىشد و نقش اساسى در اداره حكومت را، وزراء به عهده
داشتند؛ شخص خليفه، خط مشى و نگرش مستقلى نسبت به مسائل نداشت.
سختگيرى و فشار در اين دوره، نسبت به شيعيان وابسته و منوط به انتخاب وزراء
بود. اگر وزيرى نسبت به شيعبان متمايل بود، فشار و خفقان كمترى به چشم مىخورد؛
مثلا در دوران وزارت محمد بن على بن فرات كه متمايل به شيعيان بود، اوضاع سياسى
نسبت به دوستداران اهل بيت مساعد مىشد، ولى وقتى حامد بن عباس (306- 311)
به وزارت رسيد، حسين بن روح كه نايب سوم امام زمان - عليه السلام - بود، نتوانست به
فعاليت خويش ادامه دهد و به صورت مخفيانه زندگى مىكرد. در سال 312ه.ق. بعد از
كشته شدن محمد بن على بن فرات و پسرش، حسين بن روح تا سال 317ه.ق. توسط
مقتدر زندانى شد. علل اين دستگيرى در شرح حال نايب سوم توضيح داده خواهد شد.
كشته شدن «حلاج» در سال 309ه.ق. به دستور مقتدر و ساير حوادت مربوط
به غيبت صغرى در زمان مقتدر را، در نگارش زندگى حسين بن روح به تفصيل خواهيم
نوشت، جهت اطلاع به آنجا مراجعه شود.
[1] - مروج الذهب، ج 4، ص 202.
|
|
|49|
5- قاهر بالله (320- 322)
اسم او محمد بن معتضد مىباشد. در روز پنج شنبه دو روز مانده از شوال، سال
320ه.ق. به خلافت رسيد و در روز چهارشنبه، پنجم جمادى الاولى سال 322ه.ق.
چشمانش را ميل كشيدند و كشتند. مدت خلافت او يك سال و شش ماه و شش روز
طول كشيد.[1]
اخلاق قاهر، ثباتى نداشت، به خاطر اينكه زود رنگ عوض مىكرد و تغيير مىيافت
و با دشمنان رفتارى خشن و سخت داشت. وى نيزه بزرگى داشت كه هر وقت در خانه
خود راه مىرفت آن را به دست مىگرفت و به هنگام نشستن جلو روى خود مىگذاشت
و هر كس را مىخواست بكشد، با آن مىزد. بدين جهت كسانى كه با خلفاى پيش از او
مخالف بودند، آرام گشتند. وى در كارهايش چندان دقت نمىكرد و رفتار او هولانگيز
بود.[2]
در سال 321ه.ق. قاهر؛ غناء، شرب خمر و همه مشروبات مست كننده را تحريم
كرد. كسانى كه مرتكب آن اعمال بودند و شناخته مىشدند به كوفه و بصره تبعيد كرد.
سپس دستور داد تا كنيزان مطرب و آواز خوان خود را بفروشند؛ چون اغلب آنها ساده
بودند و مهارتى در غناء نداشتند و از طرف ديگر فرمان داد كنيزانى كه در طرب و غناء
ماهر هستند با ارزانترين قيمت خريدارى شود. خود قاهر به آواز خوانى و استماع آن،
علاقه زيادى داشت و اين خدعه را به خاطر اين انجام داد كه با ارزانترين قيمت به هدف
و غرض اصلى خود برسد. ابن اثير در پايان مىگويد: پناه بر خدا از اين اخلاق كه عموم
مردم آن را نمىپسندند.[3]
[1] - مروج الذهب، ج 4، ص 221.
[2] - همان، ج 4،ص 221.
[3] - الكامل، ج 8، ص 273.
|
|
|50|
6- راضى بالله (322- 329ه.ق. )
اسم او محمد بن مقتدر است و در روز پنج شنبه ششم جمادى الاولى، سال 322
ه.ق. به خلافت رسيد و تا دهمربيع الاول سال 329ه.ق. دوام داشت و در همان
سال، در بغداد به مرگ طبيعى از دنيا رفت. مدت خلافتش، شش سال و يازده ماه و سه
روز بود.[1] راضى مردى خردمند و شاعر و فصيح بود.[2] در فلسفه و مباحث مذهبى،
اطلاعات عميقى داشت.[3] دانشمندان و اديبان را تقرب مىداد و با آنها مىنشست و به
آنان بخشش بسيار مىكرد.[4]
قاهر در يكى از حياطها بستانى داشت و در آنجا درخت نارنج و بستان كاشته بود،
گل و گياههاى متنوع داشت و قاهر در آنجا مىنشست و به نوشيدن مىپرداخت. وقتى
راضى به خلافت رسيد، به آنجا دلباخته شد و پيوسته آنجا مىنشست و مىنوشيد.[5]
در زمان خلافت وى، محمد بن على شلمغانى كه يكى از مدعيان دروغين نيابت در
زمان نيابت حسين بن روح نوبختى بود، به دستور راضى به دار آويخته شد.
ما به طور مفصل در فصل «مدعيان دروغين نيابت»، به زندگى شلمغانى و عقايد و
افكار وى و كيفيت قتل او خواهيم پرداخت.
يكى ديگر از حوادث روزگار او، فتنه و شورش حنبلىها در بغداد، در سال 323
ه.ق. بود. حنبلىها به اسم «امر به معروف و نهى از منكر» قيام كرده بودند و به خانهها
مىريختند و كار به هرج و مرج كشيده شده بود. راضى براى جلوگيرى از آنها، مأمورانى
گماشت و منشورى مشتمل بر تخطئه حنبلىها و رد عقايد ايشان صادر كرد. ما در صدد
[1] - مروج الذهب، ج 4، ص 231.
[2] - ابن طقطقا، محمد بن على، الفخرى، فصل دوم، خلافت راضى بالله.
[3] - تاريخ اسلام، ج، ص 234.
[4] - مروج الذهب، ج 4، ص 244.
[5] - همان كتاب، ج 4، ص 243.
|
|
|51|
بيان عقايد حنابله نيستيم، ليكن برخى قسمتهايى از منشور راضى را كه بيانگر قسمتى
از عقايد آنها و دشمنى نسبت به شيعيان را نشان مىدهد يادآور مىشويم.
در نامه «راضى» خطاب به آنها چنين آمده است كه: «گاهى شما صفات زشت و
پليد خود را مثال خداوند مىدانيد و خود را شبيه يزدان مىخوانيد و براى خدا دست و پا
و انگشت و كفش زرين قائل مىشويد. گاهى شيعيان آل محمد را كافر و گمراه مىدانيد.
شما مسلمين را به دين باطل و بدعت و مذهب فاسد دعوت مىكنيد كه قرآن منكر آن
است. شما زوار قبر امامان را انكار مىكنيد و زائر آن را گمراه مىدانيد. با وجود اين
افكار، خود به زيارت قبر يكى از عوام كه شرف و نسب ندارد مىرويد و در مقبره او
زيارت و تجمع مىكنيد [مقصود احمد بن حنبل].»[1]
مطالبى كه درباره خلفاء دوران غيبت صغرى، بيان شد، بدون استثناء از مورخين
قرون اوليه و تابعين آنها در تاريخ نويسى، اقتباس شده است، و ما صرفا به نقل قول و
حكايت از آنهااكتفاء كرديم و هيچ قضاوت و اظهار نظرى درباره آنها نكرديم. ليكن
در پايان به عنوان نتيجهگيرى و فهميدن حقيقت مطلب، يك بررسى اجمالى را درباره
نگرش و خط مشى خلفاء دوران غيبت صغرى، با در نظر گرفتن و ملحوظ داشتن روايات
و احاديثى كه اوضاع سياسى - اجتماعى آن دوران را بيان مىكند، ارائه مىدهيم،
تا روشن شود نكاتى را كه مورخين نقل نموهاند چه اندازه صحت و واقعيت دارد.
واكنش و عكس العمل خلفاء در مقابل امام زمان عليه السلام، نواب و شيعيان
هنگامى كه انسان با ذهنى بسيط و ساده، كلام و گفتار مورخين را مورد مطالعه قرار
مىدهد؛ خوش بينى قابل ملاحظهاى نسبت به اين خلفاء حاصل مىشود و انسان خيال
مىكند اينان، محب اهل بيت - عليهم السلام - بودند و در حق آنها نيكى و خوبى مىكردند.
[1] - الكامل، ج 8، ص 308.
|
|
|52|
در چندين مورد، خود مورخين، اين مطلب را با صراحت اعلام داشتهاند. «ابن طقطقا»
مؤلف كتاب «الفخرى» كه شيعى مذهب و نقيب علويين در حله و نجف و كربلا بوده است
و نسب او با بيست واسطه به حسن بن على - عليه السلام - مىرسد،[1] درباره معتضد
مىنويسد: «معتضد به عموزادگان خود؛ يعنى آل ابوطالب نيكى روا مىداشت».[2] اگر
يك مورخ شيعه، چنين برداشتى از تاريخ داشته باشد، به طريق اولى، مردم عادى و
مورخين غير شيعه، برداشتى بهتر از آن نخواهند داشت، همان طورى كه در «الكامل» و
«مروج الذهب» و تواريخ ديگر مشاهده مىگردد.
در كتابهاى «تاريخ عمومى» كه مورد بررسى قرار داديم، درباره اين خلفاء ششگانه،
گزارشى كه حاكى از دشمنى اينان با عموم شيعيان و خط مشى ولايت و امامت باشد،
مشاهده نمىگردد. مورخين درباره بعضى از خلفاء و عملكرد آنان نسبت به شعيان و
آل على - عليه السلام - سكوت كرده و گزارشى ندادهاند و درباره برخى از آنها، اخبارى
را نقل كردهاند كه دال بر طرفدارى آنها از اهل بيت - عليهم السلام - مىباشد.
همان طورى كه نقل كرديم، درباره «معتضد» نوشتهاند كه: او دستور داد بر معاويه
در منابر لعن كنند و يا اينكه اموالى كه محمد بن زيد علوى از سهم امام - عليه السلام - و
غيره، جهت تقويت شيعيان فرستاده بود، دستور داد تا به صورت علنى در بين علويين
تقسيم گردد. و درباره «راضى» مورخين مىنويسند كه او عقايد حنابله را تخطئه كرد و
در مقابل آنان از على - عليه السلام - و اهل بيت - عليهم السلام - و شيعيان دفاع نمود.
همچنين كارهايى در زمان اينها صورت مىگرفت كه به نفع شيعيان تمام مىشد. مثل به
قتل رسيدن «حلاج» در زمان مقتدر و «شلمغانى» در زمان راضى كه از مدعيان دروغين
نيابت بودند وفعاليت آنان باعث پراكندگى و متزلزل و منحرف شدن شيعيان و منجر به
تضعيف «نواب خاص» مىگرديد.
[1] - تاريخ فخرى، ص 19.
[2] - همان، فصل دوم، ص 351.
|
|
|53|
تاريخ عمومى و بعضى قرائن ديگر، نشان مىدهد كه اينان با شيعيان زندگى مسالمت
آميز داشته و هيچ نوع سختگيرى و فشارى را به آنان روا نمىدانستند.
ليكن نمىتوانيم گفتار مورخين را بپذيريم؛ زيرا وقتى كه به روايات و احاديث بيان
كننده دوران غيبت صغرى و خلفاء آن دوره، مراجعه مىكنيم، بر عكس و نقطه مقابل
تاريخ را گزارش مىدهد و چهره ديگرى ارائه مىنمايد كه ذهنيت انسان را نسبت به آنان
تغيير مىدهد. براى روشن شدن موضوع، احاديث زيرا را با دقت مطالعه كنيد.
1- حكومت عباسى براى يافتن امام مهدى - عليه السلام - تلاش زيادى كرد و به
همين خاطر، حاكمان آن زمان، زندگى امام حسن عسكرى - عليه السلام - را به طور
دقيق تحت كنترل خود داشتند و لذا تولد حضرت مهدى - عليه السلام - به صورت مخفى
صورت گرفت. شيخ مفيد، در آغاز شرح حال امام زمان - عليه السلام - مىنويسد:
«ولادت آن حضرت به دليل مشكلات آن زمان و جستجوى شديد حكومت و كوشش
آنان براى يافتن آن حضرت، مخفى ماند.[1]
وقتى كه «معتمد» شنيد، حضرت امام حسن عسكرى - عليه السلام - بيمار است؛
پنج تن از خدمتگزاران خويش كه «نحرير» خادم مخصوص خليفه هم، در ميان آنان بود
و چند نفر پزشك و قاضى القضات را نزد امام حسن عسكرى - عليه السلام - فرستاد و
به وزيرش دستور داد كه ده تن از اصحاب مطمئن خود را احضار كند و به منزل حضرت
بفرستد تا شبانه روز در آنجا بمانند. همه اين اشخاص آنجا بودند تا آن حضرت وفات
نمود و شهر سامرا يكپارچه عزادار شد. سلطان مأمورى را به خانه حضرت فرستاد،
مأمور اتاقها را بررسى كرد و هر چه در آنجا بود، مهر و موم نمود و در جستجوى فرزند
او بر آمد و زنانى كه آبستنى را تشخيص مىدادند، آوردند و كنيزان آن حضرت را بازرسى
كردند و يكى از كنيزها، كه احتمال آبستنى داشت، در اتاقى نگه داشتند و بر او نگهبان
[1] - الارشاد، ص 345.
|
|
|54|
گماردند. بعد از دفن آن حضرت، سلطان و مردم به جستجوى فرزندش برخاستند
و منزلها و خانهها را بسيار تفتيش نمودند و بعد از يأس از آبستن بودن آن كنيز، اموالش را
بين مادرش و برادرش جعفر تقسيم كردند.[1]
و همچنين هنگامى كه برخى از شيعيان قم، براى دادن وجوهات خويش، به سامرا
آمده بودند، آنان خبر وفات امام حسن عسكرى - عليه السلام - را شنيدند، بعضىها آنها
را به نزد جعفر راهنمايى كردند. شيعيان نيز بعد از آزمايش، از تحويل اموال به جعفر
خوددارى كردند و به پيكى كه امام زمان - عليه السلام - فرستاده بود، وجوهات را
تحويل دادند.
پس از آن جعفر، خبر اين امر را به معتمد عباسى داده و او نيز دستور داد تا به
جستجوى مجدد خانه امام - عليه السلام - و حتى خانه همسايگان بپردازند. در آن هنگام
بود كه كنيزى به نام «صيقل» كه گويا به خاطر حفظ جان امام زمان - عليه السلام - ادعاى
باردارى كرده بود، دستگير كردند و به مدت دو سال نگاه داشتند، تا آنكه به باردار نبودن
وى مطمئن شده و او را رها ساختند.[2]
2- شيخ طوسى در «تهذيب» روايتى نقل مىكند، حاكى از آن است كه مرقد مطهر
امام حسين - عليه السلام - در سال 273ه.ق. در دوران خلافت معتمد، در اثر خرابكارى
ويران شد و همچنين مقارن آن از طرف حكومت دستور داده شد تا مرقد مطهر على - عليه
السلام - نيز خراب گردد.
وقتى انسان جزئيات اين حديث - بويژه در مورد ويران كردن قبر على عليه السلام -
را مىخواند، لرزه بر اندام انسان حكمفرما مىشود و نهايت كينه و دشمنى اينان را نسبت
به على - عليه السلام - مىيابد.[3]
[1] - اصول كافى، ج 2، مولد ابى محمد الحسن بن على - عليهما السلام - ص 430.
[2] - كمال الدين، ج 2، ص 476، ح 26. حيات فكرى، سياسى امامان شيعه، ص 215.
[3] - طوسى، محمد بن حسن، تهذيب الاحكام، ج 6، ص 111، حديث 200.
|
|
|55|
3- روايات بطور صريح بيان مىكنند كه در زمان خلافت معتضد اختناق بى سابقهاى
بر جامعه، بويژه نسبت به شيعيان حكمفرما بود و از روزگاران سخت به شمار مىرفت.
شيخ طوسى حديثى را درباره حمل اموال به سوى محمد بن عثمان، نايب دوم امام
زمان - عليه السلام - نقل مىكند و مىگويد:
حامل اموال نامهاى همراه نداشت كه به محمد بن عثمان بدهد، بلكه بدون نامه،
اموال را تحويل داد.
سپس مىگويد: «لان الامر كان حادا جدا فى زمان المعتضد، و السيف يقطر دما
لما يقال: زيرا اين واقعه در زمان معتضد عباسى و موقعى بود كه كار شيعيان بسيار سخت
شده بود؛ و چنانكه مىگويند از شمشير دشمن خون مىچكيد.»[1]
دكتر جاسم حسين مىنويسد: «دوران معتضد (279- 289ه.ق. ) به عنوان دوره
پيگرد و سركوبى اماميه مشخص مىشود.»[2]
ما نمونه هايى از كارهايى را كه در دوره معتضد انجام گرفته، ذكر مىكنيم تا اين
موضوع واضح گردد.
4- حسين بن على علوى مىگويد: مردى از نديمان «روز حسنى» و مرد ديگرى كه
همراه او بود، به او گفتند: اكنون او (يعنى، حضرت صاحب الزمان - عليه السلام -)
اموال مردم را [به عنوان سهم امام ] جمع مىكند و وكلايى دارد و وكلاى آن حضرت را
كه در اطراف پراكنده بودند، نام بردند.
اين خبر به گوش عبيد الله بن سليمان[3] وزير رسيد، وزير، همت گماشت كه وكلا
را بگيرد، سلطان گفت: جستجو كنيد ببينيد خود اين مرد (امام - عليه السلام -) كجاست،
زيرا اين كار سختى است.
[1] - الغيبه، ص 296.
[2] - تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (عج)، ص 179.
[3] - اولين وزير معتضد بود و كينه خاصى نسبت به شيعيان داشت.
|
|
|56|
عبيد الله بن سليمان گفت: وكلا را مىگيريم، سلطان گفت: نه، بلكه اشخاصى را كه
نمىشناسند به عنوان جاسوس با پول نزد آنها مىفرستيم، هر كس از آنها پولى قبول
كرد، او را مىگيريم؛ در همان موقع توقيعى از ناحيه مقدسه امام زمان - عليه السلام -
صادر شد كه هيچ كس از وكلا چيزى از مردم نپذيرند و از آن امتناع ورزند و خود را
بى اطلاع نشان دهند. مردى ناشناس به عنوان جاسوسى نزد محمد بن احمد (قطان)
آمد و در خلوت به او گفت: مالى همراه دارم كه مىخواهم آن را به امام - عليه السلام -
برسانى، محمد گفت: اشتباه كردى، من از اين موضوع خبرى ندارم، جاسوس همواره
مهربانى و حيله گرى مىكرد، ولى محمد بن احمد تجاهل مىنمود؛ به همين ترتيب هر
جاسوسى نزد وكلاى حضرت فرستادند، وكلا از پذيرفتن آنان و اموالشان خوددارى
كردند؛ زيرا مطلب قبلا به اطلاع آنها رسيده بود.[1]
احتمال دارد حضرت در دستگاه عباسى افرادى را گذاشته بودند تا اخبار را به وى
و نواب آن اطلاع دهد و اين خبر از طريق آنها به حضرت رسيد، و احتمال دارد از طريق
غيب حضرت مطلع گرديد. ولى بعيد نيست حضرت و نواب خاص جاسوسانى را در
دستگاه عباسى گماشته باشند.
5- احمد بن نظر، از قنبرى كه از فرزندان قنبر، غلام حضرت رضا - عليه السلام -
بود، روايت كرده كه گفت: با كسى درباره جعفر كذاب صحبت مىكرديم و طرف من
جعفر را دشنام داد. من گفتم: غير از جعفر، اكنون امامى نيست. آيا تو غير از جعفر را
ديدهاى؟ گفت: من نديدهام، ولى كسى را مىشناسم كه او را ديده است. گفتم: او كيست؟
گفت: كسى است كه جعفر او را دو بار ديده است و او داستانى دارد. سپس گفت: رشيق
دوست مادرانى[2] نقل مىكرد كه: ما سه نفر بوديم. روزى معتضد خليفه عباسى ما را
خواست و امر كرد كه هر يك سوار اسبى شده و اسبى ديگر با خود ببريم، و جز آذوقه
[1] - اصول كافى، ج 2، باب مولد الصاحب - عليه السلام - حديث 30، ص 467.
[2] - احتمالا احمد بن حسن مادرانى باشد.
|
|
|57|
مختصرى، چيزى حمل نكنيم و گفت: به سامرا مىرويد، سپس نشانى محله و خانهاى
را داد و گفت: وقتى به آن محله و خانه رسيدند، غلام سياهى را مىبينيد كه دم در نشسته
است، فورا وارد خانه مىشويد و هر كس را در آن خانه ديديد، بكشيد و سر بريدهاش را
براى من بياوريد.
ما هم وارد سامرا شديم، و همان طورى كه نشانى داده بود، خانهاى را پيدا كرديم و
ديديم كه: خادم سياهى در دهليز نشسته و بند شلوارى را مىبافد، پرسيدم: اين خانه
كيست و چه كسى در داخل آن است؟ گفت: صاحبش! به خدا قسم خادم توجهى به ما
نكرد و از ما چندان نترسيد. ما هم يكباره وارد خانه شديم، ديدم مثل اينكه خانه امير
لشكرى است. در جلو اطاق پردهاى ديديم كه بهتر و بزرگتر از آن نديده بوديم و گويى در
آن موقع دست كسى به آن نرسيده بود. وقتى پرده را بالا زديم، ديدم خانه بزرگى است
كه دريايى در آن است و در انتهاى خانه، حصيرى انداختهاند كه فهميديم روى آب
است و شخصى كه از همه كس زيباتر بود، بالاى آن ايستاده، نماز مىخواند و توجهى به
ما ندارد و هم اعتنا به آنچه با خود داشتيم نمىكند. احمد بن عبد الله بر ما پيشى گرفت و
رفت كه وارد خانه شود، ولى در آب فرو رفت و مضطرب شد و دست و پا زد تا من
دستش را گرفته و او را از آب بيرون آوردم. وقتى بيرون آمد، غش كرد و مدتى به اين
حال باقى ماند. بعد از او رفيق دوم من هم، جلو رفت و دچار همان سرنوشت شد. من
مبهوت ماندم. ناچار به صاحب خانه گفتم: از شما عذر تقصير به پيشگاه خدا مىبرم. به
خدا قسم نمىدانستم موضوع چيست؟ و نمىفهميدم براى دستگيرى چه كسى مىآيم؟
اكنون به سوى خدا توبه مىكنم. ولى او، به آنچه من مىگفتم توجهى نكرد، و از حالتى كه
داشت بيرون نيامد. اين وضع او، ما را به وحشت انداخت، ناچار برگشتيم، معتضد
منتظر ما بود و به دربان گفته بود هر وقت ما آمديم، نزد وى ببرد، دربان هنگام شب ما را
نزد او برد. معتضد پرسيد: چه كرديد؟ ما هم آنچه ديده بوديم براى او نقل كرديم. گفت:
آيا قبل از من كسى شما را ديده و اين ماجرا را به كسى گفتهايد؟ گفتيم: نه، گفت: من
|
|
|58|
ديگر، از سعى خود درباره او مأيوسم. سپس قسمهاى شديد ياد كرد كه اگر اين مطلب
به كسى برسد، گردن شما را مىزنم. ما هم، تا او زنده بود، جرأت نكرديم جريان را به
كسى بگوييم.[1]
6- از كيفيت نقل و انتقال اموال و تحويل آن به محمد بن عثمان عمرى، فهميده
مىشود كه چه اندازه حكومت مراقب بوده و آنان را تعقيب مىكرده تا رد پايى پيدا كند و
نايبان حضرت را دستگير نمايد.
ابو جعفر محمد بن عثمان براى آنكه از دست جاسوسان حكومت، در امان باشد، با
وكلاى ساير بلاد به طور مستقيم تماس نمىگرفت. اموالى كه از نواحى مختلف به سوى
او سرازير مىشد، حاملين اموال نمىدانستند تحويل گيرنده چه كسى است و محمد بن
عثمان را نمىشناختند، همان گونه كه تجار اموال را به وسيله افراد موثق به همكاران
خود تسليم مىكنند، آنچنان اموال به او تسليم مىشد، و به وكلاى خود دستور داده بود به
حاملين اموال نامه ندهند و همچنين در هنگام تحويل، مطالبه قبض ننمايند.[2]
در اينجا اين سؤال پيش مىآيد، كسى كه فرمان قتل امام زمان - عليه السلام - را
صادر مىكند و چنانكه سختگيرى شديد را در نقل اموال به سوى «نواب خاص» دارد
و طرح مخفيانه براى دستگيرى وكلاى حضرت با همكارى وزيرش مىريزد، به چه
مناسبتى، دستور مىدهد اموال و سهم امام - عليه السلام - به طور آشكار ميان علويين
تقسيم گردد؟! بلى ممكن است چنين دستورى را داده باشد تا از آن طريق افراد و وكلاى
امام زمان - عليه السلام - را شناسايى بكند. بنابراين، حاكمان عباسى، هر كارى را
انجام دادهاند كه در نتيجه، به نفع شيعه تمام شده، از آن اهدافى داشتهاند و براى رسيدن
به اغراض و نيات پليد خودشان، بوده است. نه به خاطر خدمت به اهل بيت - عليهم
السلام - و شيعيان.
[1] - الغيبه، ص 248، حديث 218 و 217. بحار الانوار، ج 52، ص 51.
[2] - الغيبه، ص 294، حديث 249 و ص 370، حديث 338.
|
|
|59|
از رواياتى كه منعكس كننده عكس العمل «معتضد» در مقابل اماميه بود، معلوم مىشود
محمد بن عثمان كه مدتى از نيابت آن بزرگوار، در آن دوره بوده، در چه شرايط زمانى
هول انگيزى به فعالت خود ادامه مىداده است و در عين حال، در كارهاى خود موفق
نيز بوده است. هنگام مطالعه زندگانى محمد بن عثمان، اين مسائل بايد مد نظر خواننده
محترم قرار بگيرد.
دكتر جاسم حسين در اين زمينه چنين اظهار نظر مىكند: «موضع خصمانه عباسيان
نسبت به وكلاى سفير دوم (محمد بن عثمان)، پس از مرگ عبيد الله بن سليمان در سال
288ه.ق. ادامه يافت. مسئوليت او به پسرش قاسم تفويض شد. قاسم در خصومت با
اماميه و بطور كلى با شيعه شهره بود. وى در طول خدمتش در اين سمت همان سياستهاى
پدر را در قبال اماميه دنبال كرد و حتى شرارت بيشترى از خود نشان داد. به روايت ابن
جوزى، قاسم بسيارى از علويان بى گناه را به بهانه گرايشات قرمطى دستگير و بازداشت
مىكرد كه دستگير شدگان تا سال 291ه.ق. در زندان ماندند. از زمان حكومت معتضد
به بعد، امام براى احتياط، چندين بار محل اقامت خود را تغيير داد.»[1]
7- در ادامه خط مشى «معتضد»، در زمان «مقتدر» براى دستگيرى وكلا و نزديكان
و دوستداران امام - عليه السلام - طرحهايى مىريختند. يكى از آن طرحها، اين بود كه
دستور داده شد كسانى كه به زيارت مرقد امام حسين - عليه السلام - و مقابر قريش، كه
مراقد امام هفتم و امام نهم - عليهما السلام - در آنجا است، مىروند، دستگير شوند تا
اطلاعات لازم از آنها كسب گردد، ولى اين نقشه شوم، نقش بر آب شد. مرحوم كلينى،
اين موضوع را در ضمن حديثى چنين بيان مىكند:
على بن محمد در اين باره گويد: «توقيعى از ناحيه مقدسه بيرون آمد كه از زيارات
مقابر قريش و حائر (كربلاى معلى) نهى فرموده بود. بعد از چند ماه، وزير، «باقطانى» را
[1] - تاريخ سياسى غيبت امام دوازدهم (عج)، ص 181.
|
|
|60|
خواست و گفت: طايفه «بنى فرات»[1]و «برسىها» را ملاقات كن و به آنها بگو: نبايد
مقابر قريش (كاظمين - عليهما السلام -) را زيارت كنيد؛ زيرا خليفه دستور داده است،
كسى كه مقابر قريش را زيارت كند، در كمينش باشند و او را دستگير كنند.»[2]
و همچنين در زمان «مقتدر» در سال 312ه.ق. حسين بن روح، به خاطر عللى كه
در بخش مربوط به زندگانى او بيان خواهيم كرد، به مدت پنج سال زندانى شد و در سال
317ه.ق. آزاد گرديد. دوران «راضى» هم، كه آخرين خليفه دوران غيبت صغرى بود،
مملو از ظلم و ستم و خونريزى و به قدرى بر نايب چهارم على بن محمد سمرى سخت
گرفت كه او نتوانست به فعاليت خود ادامه دهد و غيبت كبرى آغاز گرديد. اين موضوع
را در زندگانى نايب چهارم بررسى كردهايم.
ما فقط نمونههايى را به اختصار ذكر كرديم، و ليكن موارد زيادى شبيه آنها وجود
دارد كه ما جهت اختصار از بيان آنها خوددارى نموديم، و ذكر همه آنها رساله مستقلى
را مىطلبد. اينها به روشنى جو حاكم بر آن زمان و عكس العمل خلفاى آن دوره را نسبت
به شيعيان، نواب خاص و امام - عليه السلام - نشان مىدهد.
سؤال
اگر خلفاى حاكم در اين دوره، چنين روش و خط مشى خصمانه و كينه توزانهاى
داشتند، اين سؤال مطرح مىشود كه: چرا نواب خاص امام زمان - عليه السلام - و نيز
كارگزاران و وكلاى آنها در بغداد، كه مركز خلافت عباسىها بود و در غير بغداد، توسط
[1] - علامه مجلسى مىگويد: بنى فرات قبيله وزير ابوالفتح فضل بن جعفر بن فرات است كه از وزراء بنى عباس
[ احتمالا مقتدر ] بود، و هم اوست كه سلسله سند خطبه شقشقيه حضرت امير - عليه السلام - را تصحيح
نمود. احتمال هم دارد كه بنى فرات مردمى باشند كه در كنار شط فرات منزل كردند. «برس» قريهاى واقع
ميان دجله و كوفه است. [ معلوم مىشود اين دو طايفه شيعه بودهاند ] و مقصود از زيارت مقابر قريش،
زيارت كاظمين - عليهما السلام - است. (بحار الانوار، ج 51، ص 312)
[2] - اصول كافى، ج 2، باب مولد الصحاب - عليه السلام -.
|
|
|61|
دستگاه عباسى دستگير و زندانى نشدند و چرا خلفاى عباسى آنها را قتل عام نكردند و
از دم شمشير نگذرانيدند و جلو فعاليتهاى آنها را به طور جدى و قطعى متوقف ننمودند؟
درست است كه طبق گزارش ابوالفرج اصفهانى در «مقاتل الطالبين»، تعداد زيادى از
شيعيان و علويين و حتى بعضى از فقهاء و بزرگان زير شكنجههاى حاكمان ستمگر جان
سپردند و شهيد شدند، ليكن هسته و شبكه مركزى نيابت و وكالت توانستند به فعاليت
خود ادامه دهند و دچار چنين گرفتارىهايى نگردند. اين سؤالى است كه ذهن انسان را به
خود مشغول كرده است و شايد يكى از نكات مهم در زندگانى نواب و وكلاى آنها به
شمار مىرود.
جواب
حقيقت اين است كه دستگاه عباسى، نتوانست به اين تشكيلات منظم و منجسم پى
ببرد، و ماهيت «نيابت» با آن همه فعاليتهاى عريض و طويل كشف نگرديد. و به خاطر
نداشتن اطلاعات دقيق از «نواب» و مكان آنها و كيفيت تلاشهاى آنان، براى خلفاء
مقدور نشد، اقداماتى در جهت دستگيرى و متوقف نمودن كارهاى نايبان انجام بدهند.
يكى از نويسندگان معاصر مىنويسد: «شيوه تربيت سفيران، به قدرى دقيق و عجيب
بود كه هرگز اين اسرار فاش نشد و كسى به دست رژيم گرفتار نشد، حتى در طول 74
سال[1] هيچ يك از سفيران، توسط جاسوسان رژيم شناخته نشد! و در عين حال، همه
شيعيان مورد اعتماد، در تمام اقطار و اكناف جهان نايب امامشان را مىشناختند و به
آسانى با آنها تماس مىگرفتند و پرسشهاى خود را به آنان مىدادند و پاسخهاى لازم را
به خط حضرت ولى عصر - عليه السلام - دريافت مىكردند.»[2]
[1] - مطابق نظر ايشان، دوران غيبت صغرى 74 سال مىباشد.
[2] - روزگار رهايى، ج 1، ص 289.
|
|
|62|
با مطالعاتى كه در زندگانى نواب خاص امام زمان - عليه السلام - و كارگزاران
آنها و روش فعاليت آنان، صورت گرفته، به نظر مىرسد، مسائل مندرج در ذيل، علت
فاش نشدن اسرار آنها گرديد.
1- زندگانى نواب و وكلاى آنها طورى تنظيم شده بود كه توجه كسى را به خود
جلب نمىكرد. زندگانى و تجارت آنها به شكل طبيعى و عادى بود. بدون اينكه اشعارى
در خط و مشى و زندگى آنان به مخالفت با دولت مشاهده گردد. چنانچه در آينده، در
زندگانى «نواب» مطالعه خواهيد كرد، اولين نايب، عثمان بن سعيد در زمان امام حسن
عسكرى - عليه السلام - به صورت تاجر روغن، زندگى مىكرد و لقب «سمان» به خود
گرفته بود و سهم امام - عليه السلام - را در داخل ظروف روغن به امام - عليه السلام -
مىرسانيد. در زمان غيبت صغرى نيز، زندگى خود را به همين روش ادامه داد، بدون
اينكه كوچكترين تغييرى در روش زندگى وى حاصل گردد. در نهايت سادگى و در
خانههاى محقر و كوچك زندگى مىنمودند، و از خدام و كنيزكان و زندگى مفصل و
رفت و آمد خبرى نبود. و هكذا وكلاى آنها نيز، چنين بودند. پدر مرحوم صدوق، على
بن بابويه قمى مغازهاى در قم داشت و مثل تجار معمولى هر روز در محل كار حاضر و
به كار خود مشغول مىگشت.
2- نواب و وكلا، همه، ملتزم به «تقيه» بودند و به صورت كامل تقيه را مراعات
مىنمودند. اگر زندگى حسين بن روح را مطالعه كنيد، به زندگى همراه با تقيه آنان پى
خواهيد برد. كار به جايى مىرسد كه حسين بن روح در مجامع عمومى نه تنها ابوبكر و
عمر، بلكه عثمان را بر على - عليه السلام - مقدم داشته و افضل مىداند.
3- شبكه «نيابت» و «وكالت» به قدرى قوى و از آنچنان كارآيى برخوردار بود كه
وكلا بلافاصله از نقشههاى خلفا آگاه مىشدند و نقشه آنها را با شكست مواجه مىكردند.
نيروهاى اطلاعاتى را در همه جاى اركان حكومت گماشته بودند، كه از اطلاع رسانى
منسجمى برخوردار بودند. فعاليتهاى اينها به قدرى مخفيانه و حساب شده بود كه دولت
|
|
|63|
و حكومت از ناحيه اينها، احساس خطر نمىكرد و در طول اين مدت، هيچ بهانهاى را به
دست دشمن ندادند تا از آن طريق در چنگال حكومت قرار گيرند. همانطور كه بيان شد،
محمد بن عثمان در سختترين شرايط با وكلاى استانهاى دور دست، مانند قم در تماس
بودند و آن وكلا از طريق بازرگانانى كه اطلاعى از رابطه محمد بن عثمان به عنوان نايب
دوم و فرستدگان كالا نداشتند و فكر مىكردند بين اشخاص روابط تجارى حاكم است
و روابطشان را طورى تنظيم كرده بودند كه فرستادگان، نامهاى به حاملين اموال نمىدادند
و هنگام تحويل اموال، مطالبه قبض نمىكردند. اينها همه حاكى از ارتباطات تشكيلاتى
قوى و نيرومند است. و اين يكى از علتهاى اساسى موفقيت آنها در دوران فعاليتشان به
شمار مىرود كه با مطالعه زندگانى آنان، بيشتر روشن مىشود.
4- رهبرى غير مستقيم و از پشت صحنه امام زمان - عليه السلام - و استفاده از
امدادهاى غيبى در صورت لزوم و اقتضاى مصلحت.
|
1- جنايات متوكل نسبت به آل على عليهم السلام